Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, sức mạnh mềm đã trở thành một thành tố quan trọng trong sức mạnh tổng hợp quốc gia, bên cạnh các nguồn lực sức mạnh cứng về kinh tế và quân sự. Sức mạnh mềm được kiến tạo từ nhiều nguồn lực, trong đó văn hóa, giá trị tinh thần và hình ảnh quốc gia đóng vai trò then chốt. Đối với Việt Nam, một dân tộc có lịch sử dựng nước, giữ nước gắn liền với các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, văn hóa, nghệ thuật quân đội không chỉ góp phần tạo nên di sản tinh thần mà còn là một nguồn lực văn hóa góp phần khơi dậy niềm tự hào dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và lan tỏa hình ảnh Việt Nam yêu chuộng hòa bình, kiên cường, nhân văn ra thế giới.
Văn hóa, nghệ thuật quân đội Việt Nam được hình thành và phát triển song hành với quá trình xây dựng và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam, mang đậm dấu ấn của chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng và tinh thần nhân văn. Từ những ca khúc cách mạng ra đời trong khói lửa chiến tranh đến các chương trình nghệ thuật tổng hợp quy mô lớn phục vụ nhiệm vụ chính trị hiện nay, văn hóa, nghệ thuật quân đội đồng hành và phản ánh đời sống, tâm hồn người chiến sĩ cùng khí phách dân tộc. Việc nghiên cứu, luận giải một cách hệ thống vai trò của văn hóa, nghệ thuật quân đội trong việc khơi dậy niềm tự hào dân tộc và góp phần phát huy sức mạnh mềm quốc gia, từ đó đề xuất giải pháp phát huy hiệu quả nguồn lực này, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn thiết thực trong giai đoạn hiện nay.
1. Cơ sở lý luận về văn hóa, nghệ thuật quân đội và sức mạnh mềm quốc gia
1.1. Khái niệm văn hóa, nghệ thuật quân đội
Văn hóa, nghệ thuật quân đội có thể được hiểu là toàn bộ các hoạt động sáng tạo, biểu diễn, lưu giữ và phổ biến các giá trị văn hóa, nghệ thuật được tổ chức, thực hiện trong môi trường quân đội, phục vụ nhiệm vụ giáo dục chính trị, tư tưởng, bồi dưỡng phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân. Văn hóa, nghệ thuật quân đội bao hàm nhiều loại hình: âm nhạc (ca khúc cách mạng, hành khúc), múa, sân khấu, điện ảnh, mĩ thuật, văn học, nhiếp ảnh, kiến trúc và các chương trình nghệ thuật tổng hợp phục vụ các sự kiện chính trị và những dịp kỷ niệm lớn của đất nước và quân đội.
Đặc trưng nổi bật của văn hóa, nghệ thuật quân đội là tính chiến đấu, tính định hướng chính trị rõ rệt, gắn bó hữu cơ với chức năng, nhiệm vụ của quân đội cách mạng; đồng thời, thể hiện giá trị nhân văn khi phản ánh đời sống tình cảm, lý tưởng sống cao đẹp của người chiến sĩ. Đây là sự kết hợp hài hòa giữa giá trị thẩm mĩ và giá trị tư tưởng, giữa tính dân tộc và tính hiện đại, tạo nên những đặc trưng riêng trong nền văn hóa, nghệ thuật cách mạng Việt Nam.
1.2. Khái niệm sức mạnh mềm quốc gia
Sức mạnh mềm là khả năng của một quốc gia tác động đến các chủ thể khác thông qua sức hấp dẫn và thuyết phục thay vì cưỡng ép. Các nguồn lực của sức mạnh mềm thường được xem xét ở các phương diện văn hóa, hệ giá trị chính trị và chính sách đối ngoại. Trong đó, văn hóa – với các sản phẩm nghệ thuật, di sản, lối sống, hệ giá trị đạo đức – được coi là một nguồn lực có khả năng tạo sức hấp dẫn và lan tỏa sâu rộng.
Đối với Việt Nam, sức mạnh mềm quốc gia gắn liền với hình ảnh một dân tộc kiên cường trong đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền, đồng thời nhân nghĩa, hòa hiếu trong quan hệ quốc tế. Văn hóa, nghệ thuật quân đội, với tư cách là một bộ phận đặc thù phản ánh tinh thần và khí phách của dân tộc trong các cuộc chiến tranh giải phóng và bảo vệ Tổ quốc, góp phần lan tỏa hình ảnh đó, qua đó hỗ trợ việc nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.
2. Vai trò của văn hóa, nghệ thuật quân đội trong khơi dậy niềm tự hào dân tộc
2.1. Khắc họa và tôn vinh hình tượng Bộ đội Cụ Hồ
Hình tượng Bộ đội Cụ Hồ – trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu, hi sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc – là một chủ đề trung tâm, xuyên suốt trong nhiều tác phẩm văn hóa, nghệ thuật quân đội qua các thời kỳ. Từ những ca khúc đi cùng năm tháng như các bản hành khúc cách mạng đến các bộ phim, vở diễn, tác phẩm hội họa về đề tài chiến tranh cách mạng, hình tượng người chiến sĩ thường được khắc họa với vẻ đẹp giản dị mà cao cả, gắn bó máu thịt với nhân dân. Qua sự khắc họa nghệ thuật sinh động, các tác phẩm góp phần bồi đắp tình cảm, niềm tự hào đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ kế tiếp.
2.2. Tái hiện và lan tỏa giá trị lịch sử, truyền thống đấu tranh cách mạng
Các chương trình nghệ thuật tổng hợp quy mô lớn được tổ chức nhân các ngày lễ, kỷ niệm trọng đại của đất nước và quân đội – như kỷ niệm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước hay các sự kiện tôn vinh đơn vị, địa phương được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân – đóng vai trò như những “bộ sử bằng hình tượng nghệ thuật”, tái hiện sinh động các chiến công, sự kiện lịch sử trọng đại. Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật tổng hợp (âm nhạc, múa, thuyết minh, hình ảnh trên màn hình LED, ánh sáng), những sự kiện và giá trị lịch sử được chuyển hóa thành hình tượng, cảm xúc và ấn tượng trực quan, từ đó góp phần khơi dậy lòng tự hào, tự tôn dân tộc trong công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
2.3. Bồi đắp bản lĩnh, ý chí và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ
Trong môi trường giáo dục, đào tạo của các nhà trường quân đội cũng như trong các hoạt động phong trào “tuổi trẻ xung kích”, “tiên phong chuyển đổi số”, văn hóa, nghệ thuật quân đội đóng vai trò là một phương tiện giáo dục lý tưởng cách mạng sinh động. Các tác phẩm nghệ thuật khắc họa người lính trong thời bình tham gia cứu hộ, cứu nạn, phòng, chống thiên tai, gìn giữ hòa bình quốc tế… tiếp tục làm phong phú hình ảnh người chiến sĩ trong điều kiện mới, qua đó truyền cảm hứng, khơi dậy khát vọng cống hiến, ý chí vươn lên của thế hệ trẻ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
3. Văn hóa, nghệ thuật quân đội – nguồn lực góp phần phát huy sức mạnh mềm quốc gia
3.1. Lan tỏa hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới
Thông qua các hoạt động giao lưu văn hóa, nghệ thuật quốc tế, biểu diễn phục vụ đối ngoại quân sự, các đoàn nghệ thuật quân đội Việt Nam đã giới thiệu đến bạn bè quốc tế những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc gắn với hình ảnh một dân tộc yêu chuộng hòa bình, kiên cường. Đây là một kênh đối ngoại văn hóa, góp phần xây dựng hình ảnh quốc gia tích cực, qua đó hỗ trợ hoạt động đối ngoại, mở rộng quan hệ hợp tác quốc phòng và hữu nghị với các nước.
3.2. Củng cố nền tảng tư tưởng, tăng cường sự đồng thuận xã hội
Nguồn lực sức mạnh mềm quốc gia không chỉ thể hiện ở khả năng tạo sức hấp dẫn đối ngoại mà còn được nuôi dưỡng từ nền tảng xã hội trong nước, trong đó có sự đồng thuận và gắn kết đối với các giá trị, mục tiêu chung. Văn hóa, nghệ thuật quân đội, với chức năng giáo dục chính trị, tư tưởng đặc thù, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, tham gia phản bác các quan điểm được xác định là sai trái, thù địch trong lĩnh vực văn hóa, văn nghệ, từ đó củng cố sự đồng thuận, niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và Quân đội – những điều kiện có ý nghĩa đối với việc phát huy bền vững sức mạnh mềm quốc gia.
3.3. Thích ứng với chuyển đổi số, mở rộng phạm vi ảnh hưởng
Trong giai đoạn chuyển đổi số hiện nay, văn hóa, nghệ thuật quân đội đang có những chuyển biến: ứng dụng công nghệ trình diễn hiện đại (LED, ánh sáng tương tác, hiệu ứng đa phương tiện) trong các chương trình nghệ thuật; phát triển nội dung số trên các nền tảng mạng xã hội để tiếp cận công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Sự thích ứng này không chỉ nâng cao chất lượng, tính chuyên nghiệp của các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật quân đội mà còn mở rộng phạm vi tiếp cận, gia tăng khả năng truyền tải và sức lan tỏa của các giá trị văn hóa, tinh thần dân tộc, qua đó góp phần phát huy sức mạnh mềm quốc gia trong môi trường thông tin số.
4. Một số hạn chế, thách thức đặt ra
Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động văn hóa, nghệ thuật quân đội cũng đang đối mặt với một số hạn chế, thách thức. Một số tác phẩm còn có biểu hiện minh họa, công thức; sức hấp dẫn nghệ thuật và chiều sâu tư tưởng chưa đồng đều so với yêu cầu của thời kỳ mới. Nguồn lực đầu tư cho sáng tạo, đào tạo nhân lực nghệ thuật chuyên nghiệp trong quân đội chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển của công nghệ trình diễn và xu hướng thưởng thức nghệ thuật của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ ngày càng tiếp cận nghệ thuật qua các nền tảng số. Bên cạnh đó, việc quảng bá, đưa các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật quân đội ra thị trường quốc tế đặt ra yêu cầu xây dựng một chiến lược tổng thể, đồng bộ, gắn với mục tiêu phát huy sức mạnh mềm quốc gia.
5. Định hướng và giải pháp phát huy vai trò của văn hóa, nghệ thuật quân đội
Thứ nhất, cần tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức của các tác phẩm, chương trình văn hóa, nghệ thuật quân đội theo hướng vừa giữ vững định hướng chính trị, tư tưởng vừa nâng cao chất lượng nghệ thuật, tăng tính hấp dẫn, gần gũi với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Việc khai thác sâu các đề tài về người lính trong thời kỳ mới – tham gia chuyển đổi số, gìn giữ hòa bình quốc tế, ứng phó thảm họa, thiên tai – cần được chú trọng nhằm làm phong phú thêm hình tượng Bộ đội Cụ Hồ trong bối cảnh hiện nay.
Thứ hai, đẩy mạnh đầu tư cơ sở vật chất, công nghệ trình diễn hiện đại và đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực nghệ thuật chất lượng cao cho các đơn vị nghệ thuật quân đội, trong đó chú trọng kết hợp giữa đào tạo chuyên môn nghệ thuật với giáo dục bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ nghệ sĩ, diễn viên của các đoàn nghệ thuật trong toàn quân.
Thứ ba, xây dựng chiến lược tổng thể về quảng bá văn hóa, nghệ thuật quân đội gắn với mục tiêu phát huy sức mạnh mềm quốc gia, trong đó chú trọng mở rộng các hoạt động giao lưu, hợp tác văn hóa, nghệ thuật quốc tế trong khuôn khổ đối ngoại quân sự, đối ngoại nhân dân; đồng thời tận dụng hiệu quả các nền tảng truyền thông số để lan tỏa rộng rãi hơn các giá trị văn hóa, nghệ thuật quân đội đến công chúng trong nước và quốc tế.
Thứ tư, tăng cường công tác nghiên cứu khoa học, tổng kết lý luận và thực tiễn về văn hóa, nghệ thuật quân đội, làm cơ sở hoạch định chính sách, xây dựng chương trình đào tạo phù hợp tại các nhà trường quân đội, qua đó bảo đảm tính kế thừa và phát triển bền vững của dòng chảy văn hóa, nghệ thuật quân đội trong tổng thể nền văn hóa, nghệ thuật cách mạng Việt Nam.
6. Kết luận
Văn hóa, nghệ thuật quân đội là một bộ phận đặc thù, có vai trò quan trọng trong việc khơi dậy niềm tự hào dân tộc, giáo dục truyền thống cách mạng và bồi đắp ý chí, khát vọng cống hiến của các thế hệ người Việt Nam. Đồng thời, đây cũng là một nguồn lực văn hóa, góp phần phát huy và lan tỏa sức mạnh mềm quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.
Để phát huy hiệu quả hơn nữa vai trò trên, cần có sự đầu tư đồng bộ về nội dung, công nghệ, nguồn nhân lực và chiến lược quảng bá, gắn kết chặt chẽ giữa nhiệm vụ chính trị, tư tưởng của quân đội với mục tiêu nâng cao hình ảnh và vị thế quốc gia Việt Nam trên trường quốc tế trong thời kỳ mới.