Trong những thập kỷ gần đây, ngành du lịch toàn cầu đã chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình du lịch văn hóa truyền thống, vốn chủ yếu dựa trên trải nghiệm thụ động, sang mô hình chú trọng trải nghiệm văn hóa sâu sắc và tương tác chủ động thông qua du lịch sáng tạo1.
Du lịch sáng tạo được xem là bước phát triển tiếp theo của du lịch văn hóa, cho phép du khách không chỉ tham quan mà còn phát triển tiềm năng sáng tạo thông qua quá trình học hỏi các kỹ năng và tri thức đặc trưng gắn với đời sống thường nhật của điểm đến2.
Tại Việt Nam, xu hướng này mở ra cơ hội tái định vị các giá trị di sản văn hóa phi vật thể, biến những giá trị đó thành nguồn lực cho sáng tạo và phát triển bền vững. Làng Chăm Xuân Hưng sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa Hồi giáo (Islam) đặc thù của khu vực Đông Nam Bộ. Điểm nhấn kiến trúc và tôn giáo của làng là thánh đường Masjid Nourul Ehsaan. Bên cạnh đó, cộng đồng Chăm nơi đây vẫn duy trì nhiều phong tục, tập quán đặc trưng, tạo nên một không gian văn hóa riêng3 . Các yếu tố này tạo nền tảng xây dựng sản phẩm du lịch theo hướng tăng cường tương tác và trải nghiệm, qua đó giúp du khách tìm hiểu văn hóa Chăm Islam thông qua việc tham gia các hoạt động trong đời sống thường nhật. Tuy có nhiều tiềm năng, hoạt động du lịch tại làng Chăm Xuân Hưng hiện vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Hoạt động đón khách thiếu tính hệ thống và chưa được tổ chức bài bản. Bản sắc Hồi giáo mới chủ yếu được giới thiệu ở bề nổi, chưa khai thác đầy đủ tiềm năng đồng sáng tạo giá trị giữa du khách và cộng đồng địa phương. Việc thiếu mô hình liên kết đa bên và sự chuẩn bị về kỹ năng du lịch cho người dân khiến giá trị trải nghiệm của du khách chưa được tối ưu hóa.
Xuất phát từ thực trạng trên, nghiên cứu này nhằm đề xuất mô hình phát triển du lịch sáng tạo tại làng Chăm Xuân Hưng. Nghiên cứu tập trung xác định các yếu tố tương tác cốt lõi giữa du khách và cộng đồng, từ đó khai thác nguồn lực văn hóa Islam làm cơ sở cho quá trình đồng sáng tạo giá trị. Kết quả nghiên cứu kỳ vọng cung cấp các hàm ý quản trị thiết thực cho chính quyền và người dân địa phương trong xây dựng hệ sinh thái du lịch bền vững, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và nâng cao sinh kế cộng đồng.
1. Cơ sở lý luận
Theo Richards và Raymond4, du lịch sáng tạo là loại hình mang lại cho du khách cơ hội phát triển tiềm năng sáng tạo thông qua việc tham gia tích cực vào các khóa học và trải nghiệm học tập đặc trưng của điểm đến.
Theo định nghĩa của UNESCO5: “Du lịch sáng tạo là du lịch hướng tới trải nghiệm gắn kết và đích thực với việc học tập, tìm hiểu trực tiếp về nghệ thuật, di sản hoặc các đặc trưng của điểm đến. Du lịch sáng tạo tạo sự kết nối với người dân địa phương và mang lại trải nghiệm về một nền văn hóa sống động”. Sự khác biệt cốt lõi giữa du lịch sáng tạo và du lịch văn hóa truyền thống nằm ở sự chuyển dịch từ việc chiêm ngưỡng di sản một cách thụ động sang tương tác chủ động. Du lịch sáng tạo nhấn mạnh hoạt động thực hành (hands-on) và tính cá nhân hóa, giúp du khách học hỏi kỹ năng mới, tự tạo ra sản phẩm sáng tạo. Mô hình này được xem là bền vững hơn vì khai thác các nguồn lực vô hình như tri thức, kỹ năng và lối sống, vốn có khả năng tái tạo, thay vì chỉ dựa vào tài nguyên vật thể dễ bị xuống cấp6.
Theo Luật Du lịch năm 2017, du lịch văn hóa là loại hình được phát triển trên cơ sở khai thác giá trị văn hóa, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa. Từ nền tảng này, du lịch văn hóa sáng tạo nổi lên như một hướng phát triển mới.
Du lịch văn hóa sáng tạo là loại hình trong đó du khách không chỉ thụ hưởng mà còn tham gia tích cực vào các hoạt động trải nghiệm, học tập, khám phá và sáng tạo dựa trên giá trị văn hóa bản địa. Khác với du lịch văn hóa truyền thống, loại hình này kết hợp trải nghiệm văn hóa với các hoạt động sáng tạo như thủ công, ẩm thực và nghệ thuật, đồng thời phát huy vai trò của nghệ nhân và chuyên gia văn hóa7.
Nghiên cứu này vận dụng các lý thuyết sau đây để phân tích cách thức làng Chăm Xuân Hưng có thể phát huy vốn văn hóa Islam trong xây dựng mô hình đồng sáng tạo giá trị, qua đó hỗ trợ bảo tồn bản sắc tôn giáo và phát triển kinh tế bền vững.
a) Khung nguồn vốn cộng đồng (Community Capitals Framework - CCF)
Khung nguồn vốn cộng đồng được xem là công cụ phân tích hiệu quả để đánh giá tính bền vững của du lịch cộng đồng thông qua bảy loại nguồn vốn: tự nhiên, văn hóa, con người, xã hội, chính trị, tài chính và cơ sở hạ tầng8.
Trong nghiên cứu cộng đồng Chăm Islam, vốn văn hóa và vốn xã hội giữ vai trò trung tâm. Vốn văn hóa phản ánh hệ giá trị, tín ngưỡng, nghi lễ và các thực hành truyền thống tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng, là nền tảng hình thành sản phẩm du lịch sáng tạo. Trong khi đó, vốn xã hội thể hiện ở mức độ gắn kết, niềm tin và mạng lưới quan hệ trong cộng đồng, góp phần thúc đẩy sự tham gia tập thể và duy trì hoạt động du lịch theo hướng bền vững.
b) Mối quan hệ giữa bản sắc văn hóa tôn giáo và du lịch sáng tạo
Văn hóa Hồi giáo, với các giá trị đặc thù về lối sống, giáo luật và kiến trúc thánh đường, tạo nên một không gian văn hóa có sức hấp dẫn đối với du khách. Trong du lịch sáng tạo, các giá trị phi vật thể này không chỉ được giới thiệu mà còn có thể chuyển hóa thành các hoạt động trải nghiệm như tìm hiểu đời sống, nghi lễ tôn giáo và giao lưu với cộng đồng. Việc sử dụng nghệ thuật kể chuyện để truyền tải ý nghĩa của các nghi lễ giúp tạo sự kết nối cảm xúc giữa du khách và cộng đồng địa phương.
Bài viết vận dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích tài liệu thứ cấp và khảo sát thực địa nhằm làm rõ tiềm năng của bản sắc văn hóa Hồi giáo (Islam) trong phát triển du lịch sáng tạo, lấy cộng đồng Chăm tại ấp Xuân Hưng 4, xã Xuân Hòa, tỉnh Đồng Nai làm trường hợp nghiên cứu.
Trước hết, tài liệu được chọn lọc và tổng hợp có hệ thống từ các công trình của những học giả trong nước và quốc tế về du lịch sáng tạo (creative tourism) và Khung nguồn vốn cộng đồng (CCF).
Phương pháp này giúp hình thành khung lý thuyết liên ngành, kết hợp Khung nguồn vốn cộng đồng với mô hình trải nghiệm sáng tạo, làm nền tảng xây dựng mô hình đề xuất phù hợp với thực tiễn của một điểm đến văn hóa - tôn giáo như làng Chăm.
Bên cạnh đó, để tăng cường đối chiếu với thực tiễn, từ đầu năm 2026 đến thời điểm viết bài, tác giả đã tiến hành khảo sát trực tiếp tại làng Chăm Xuân Hưng.
Quá trình khảo sát tập trung vào việc quan sát tham dự tại không gian kiến trúc của thánh đường Masjid Nourul Ehsaan, cách tổ chức các nghi lễ tôn giáo hằng ngày, nếp sống của cộng đồng Chăm Islam, cũng như các hình thức tương tác hiện có giữa cư dân địa phương với khách hành hương và du khách.
Nghiên cứu thực hiện các cuộc phỏng vấn sâu bán cấu trúc với những bên liên quan chủ chốt, bao gồm người có uy tín trong cộng đồng (Giáo cả Ab Do Ha Mit), các chức sắc tôn giáo, thanh niên làng Chăm và đại diện chính quyền địa phương.
Nội dung phỏng vấn tập trung nhận diện nguồn vốn văn hóa Islam có khả năng chuyển hóa thành sản phẩm du lịch sáng tạo, vai trò điều phối của thiết chế tôn giáo và những rào cản về kỹ năng du lịch của cư dân.
Dữ liệu quan sát và ghi chép hiện trường được xử lý bằng phương pháp phân tích chủ đề (thematic analysis), đồng thời đối chiếu với cơ sở lý luận về du lịch sáng tạo. Quy trình này nhằm xác lập luận cứ khoa học cho việc đề xuất hệ sinh thái du lịch sáng tạo bền vững, trong đó bản sắc tôn giáo được tôn trọng, bảo tồn và trở thành yếu tố thúc đẩy sự tham gia tích cực của du khách.
Kết quả khảo sát thực địa và phân tích theo khung nguồn vốn cộng đồng (CCF) cho thấy làng Chăm Xuân Hưng, xã Xuân Hòa, tỉnh Đồng Nai, sở hữu hệ thống nguồn lực địa phương đáng kể, tạo nền tảng cho phát triển du lịch sáng tạo.
Trước hết, vốn văn hóa (cultural capital) được xác định là hạt nhân, bao gồm hệ giá trị Hồi giáo, giáo luật, nghi lễ tôn giáo hằng ngày và nếp sống đặc trưng của cộng đồng. Thánh đường Masjid Nourul Ehsaan là biểu tượng kiến trúc tôn giáo và là yếu tố trung tâm trong không gian văn hóa của điểm đến, nơi gắn với các giá trị văn hóa phi vật thể như ngôn ngữ, âm nhạc và triết lý sống của cộng đồng. Bên cạnh vốn văn hóa, vốn xã hội tại làng Chăm Xuân Hưng thể hiện mức độ gắn kết cao, được duy trì thông qua các thiết chế tôn giáo và niềm tin vào những người có uy tín. Giáo cả Ab Do Ha Mit và các chức sắc tôn giáo vừa giữ vai trò điều phối sinh hoạt tôn giáo, vừa là cầu nối trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng về phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản. Mức độ gắn kết cao góp phần tăng cường khả năng phối hợp trong phát triển du lịch. Đồng thời, vốn con người có những điều kiện thuận lợi nhờ lực lượng lao động trẻ dồi dào. Theo thông tin thu thập tại địa bàn, hơn 70% thanh niên có việc làm ổn định và hơn 100 người đã tốt nghiệp cao đẳng, đại học, có khả năng tiếp nhận các kỹ năng quản trị du lịch và công nghệ số.
Cuối cùng, vốn tự nhiên (natural capital), với cảnh quan vườn cây ăn trái như thanh long và sầu riêng, tạo không gian thư thái và tăng cường kết nối với thiên nhiên cho du khách.
Việc tối ưu hóa sự tương tác giữa các nguồn vốn này sẽ giúp làng Chăm chuyển hóa tài sản địa phương thành sản phẩm du lịch có giá trị kinh tế và văn hóa cao.
2. Thiết kế mô hình trải nghiệm du lịch đồng sáng tạo tại làng Chăm
Dựa trên kết quả đánh giá nguồn lực, nghiên cứu đề xuất thiết kế sản phẩm theo mô hình trải nghiệm sáng tạo. Trong không gian văn hóa Hồi giáo tại Xuân Hưng, quá trình đồng sáng tạo giá trị không chỉ gồm các hoạt động thực hành của du khách mà còn là sự kết hợp giữa tương tác bên ngoài với thành viên cộng đồng, Giáo cả và không gian thánh đường, với quá trình suy ngẫm và hình thành nhận thức cá nhân.
Cụ thể, các hoạt động tìm hiểu không gian thánh đường và nghi lễ tôn giáo theo hướng dẫn của cộng đồng, hoặc các lớp học chế biến món ăn halal tại gia đình, có thể giúp du khách học hỏi kỹ năng và hiểu sâu hơn về văn hóa Chăm Islam. Bên cạnh đó, những câu chuyện về lịch sử di cư của người Chăm, quá trình hình thành thánh đường Masjid Nourul Ehsaan và đặc trưng ẩm thực, dưới sự dẫn dắt của người có uy tín và thành viên cộng đồng, sẽ tăng cường sự gắn kết giữa cộng đồng và du khách. Việc sử dụng văn hóa hằng ngày làm nguồn lực sáng tạo giúp làng Chăm tránh tình trạng “sao chép hàng loạt” vốn phổ biến tại nhiều điểm đến văn hóa.
3. Thảo luận về các yếu tố tác động và rào cản phát triển
Du khách hiện đại không chỉ tìm kiếm những hình ảnh đẹp mà còn mong muốn có được các kết nối nhân văn thực chất, trong đó họ được tôn trọng và chia sẻ tri thức bản địa. Sự thân thiện, cởi mở của cư dân làng Chăm, kết hợp với niềm tự hào về bản sắc cộng đồng, là động lực quan trọng thúc đẩy người dân hỗ trợ du khách và tham gia các hoạt động dịch vụ.
Tuy nhiên, kết quả phân tích cũng cho thấy hoạt động du lịch cần bảo đảm sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế và việc bảo tồn tính thiêng của không gian Hồi giáo. Nếu thương mại hóa diễn ra quá nhanh và thiếu kiểm soát, làng Chăm có nguy cơ suy giảm tính xác thực văn hóa, vốn là sức hấp dẫn cốt lõi của du lịch sáng tạo.
Một rào cản đáng kể là sự thiếu hụt kỹ năng du lịch chuyên nghiệp và năng lực thiết kế trải nghiệm của người dân địa phương. Người dân cần được đào tạo bài bản về kỹ năng kể chuyện, giao tiếp ngoại ngữ và quản trị hoạt động sáng tạo để có thể vận hành sản phẩm du lịch.
Nghiên cứu cũng cho thấy quy hoạch cần dành những không gian linh hoạt cho các hoạt động sáng tạo tự phát, giúp du khách cảm nhận tính xác thực của đời sống thường nhật thay vì chỉ tiếp cận những không gian được dàn dựng công phu nhưng thiếu sức sống. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp lữ hành, cộng đồng và nhà nghiên cứu để xây dựng lộ trình phát triển bền vững.
4. Ứng dụng công nghệ số và định hướng phát triển bền vững
Trong bối cảnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ là yếu tố quan trọng để phát triển làng Chăm theo hướng làng du lịch thông minh (smart village). Việc số hóa di sản văn hóa phi vật thể, như ghi hình nghi lễ, ghi âm các câu chuyện dân gian và sử dụng công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường (VR/AR) để giới thiệu kiến trúc thánh đường, có thể giúp quảng bá bản sắc làng Chăm tới du khách trong nước và quốc tế theo hướng trực quan, dễ tiếp cận.
Các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok và Zalo không chỉ là kênh tiếp thị mà còn là không gian để cộng đồng trực tiếp kết nối, chia sẻ những khoảnh khắc đời thường, qua đó tạo hiệu ứng lan tỏa tự nhiên và thu hút các nhóm du khách quan tâm đến trải nghiệm sáng tạo.
Hệ thống thanh toán trực tuyến và các nền tảng đặt phòng như Booking.com, Agoda cần được triển khai phù hợp cho các cơ sở lưu trú tại làng nhằm tối ưu hóa quy trình quản lý và nâng cao tính chuyên nghiệp.
Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cần đi kèm các biện pháp bảo đảm an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân của cư dân và du khách, đặc biệt trong bối cảnh kiến thức về bảo mật số của một bộ phận người dân còn hạn chế.
Sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và tư duy hiện đại sẽ hỗ trợ làng Chăm Xuân Hưng phát triển bền vững. Mô hình du lịch sáng tạo có thể trở thành giải pháp giúp làng Chăm bảo tồn các giá trị tôn giáo, đồng thời khẳng định vị trí trên bản đồ du lịch văn hóa của tỉnh Đồng Nai và khu vực Đông Nam Bộ.
5. Kết luận
Phát triển du lịch sáng tạo trên cơ sở phát huy bản sắc văn hóa Hồi giáo (Islam) là hướng đi triển vọng để làng Chăm Xuân Hưng, tỉnh Đồng Nai, làm phong phú sản phẩm du lịch và nâng cao sức cạnh tranh trong khu vực Đông Nam Bộ. Việc lồng ghép các giá trị “văn hóa sống” Islam vào mô hình du lịch đồng sáng tạo mang lại lợi ích đa chiều: góp phần bảo tồn, phổ biến di sản truyền thống và thúc đẩy hoạt động kinh tế địa phương thông qua việc nâng cao sinh kế cho người dân. Đối với cộng đồng Chăm Xuân Hưng, việc hình thành các không gian tương tác văn hóa có thể giúp địa phương định vị hình ảnh như một điểm đến văn hóa tôn giáo trang nghiêm, giàu trải nghiệm thực hành.
Kết quả nghiên cứu cho thấy thành công của mô hình phụ thuộc vào sự tương tác thực chất giữa du khách và cộng đồng, dưới sự điều phối của những người có uy tín như Giáo cả. Việc ứng dụng công nghệ số và nghệ thuật kể chuyện di sản không chỉ giúp hiện đại hóa hoạt động quảng bá mà còn kết nối dòng chảy du lịch hiện đại với không gian văn hóa Hồi giáo. Định hướng này phù hợp với chiến lược phát triển du lịch Việt Nam theo hướng bền vững, góp phần nâng cao niềm tự hào cộng đồng và bảo đảm sự phát triển lâu dài cho cộng đồng Chăm trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Chú thích:
* Viện Nghiên cứu Khoa học xã hội và Nhân văn – Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.
1, 4, 7 Richards, G., & Raymond, C. (2000). Creative tourism. ATLAS News, 23(8), 16–20.
2 Tan, S. K., Kung, S. F., & Luh, D. B. (2013). A model of “creative experience” in creative tourism. Annals of Tourism Research, 41, 153–174.
3 Đoàn Phú (2025). “Làng Chăm ở Xuân Hưng ngày nay”. Báo Đồng Nai, ngày 16/05/2025. https:// baodongnai.com.vn/phong-su-ky-su/202505/langcham-o-xuan-hung-ngay-nay-7dd3637/.
5 UNESCO (2006). Towards Sustainable Strategies for Creative Tourism: Discussion Report of the Planning Meeting for the 2008 International Conference on Creative Tourism. Santa Fe, New Mexico. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/ pf0000159811.
6 Linh Tâm (2024). “Khai thác lợi thế để phát triển du lịch sáng tạo: Xu hướng của tương lai”. https://hanoimoi.vn/khai-thac-loi-the-de-phattrien-du-lich-sang-tao-xu-huong-cua-tuonglai-688882.html, truy cập ngày 14/05/2026.
8 Suriyankietkaew, S., Krittayaruangroj, K., Thinthan, S., & Lumlongrut, S. (2025). Community capitals framework for sustainable development: A qualitative study of creative tourism in Ban Chiang World Heritage Site. Sustainability, 17(8), 3311.