Trong xu thế hội nhập quốc tế, mĩ thuật Việt Nam nói chung và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng đang đứng trước những vận hội và thách thức mới. Việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc song hành với việc tiếp thu tinh hoa nghệ thuật thế giới là bài toán cấp thiết để định vị giá trị nghệ thuật của vùng đất này.
1. Một số vấn đề đặt ra với mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long
Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long sở hữu đội ngũ nghệ sĩ dồi dào, tâm huyết. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, việc giao lưu mĩ thuật nhằm phát triển kinh tế - văn hóa giữa các tỉnh thành và quốc tế vẫn còn bộc lộ một số hạn chế. Khái niệm hội nhập thường được nhắc đến nhưng để biến nó thành động lực tăng trưởng thực sự, cần có những bước đi bài bản hơn trong việc tổ chức các triển lãm quy mô và chuyên sâu.
Mĩ thuật Đồng bằng sông Cửu Long phát triển mạnh từ thời kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ với quan điểm “nghệ thuật vị nhân sinh” và tính đại chúng. Tác phẩm phản ánh chân thực đời sống, con người và cảnh quan sông nước Nam Bộ.
Trong giai đoạn hiện nay, không nhiều tác giả tập trung vào việc sáng tác độc lập, coi đây như một nghề chính. Các tác phẩm sáng tác chủ yếu theo yêu cầu tham gia các triển lãm thường niên của Hội Mỹ thuật Việt Nam và các địa phương. Để thúc đẩy phong trào nghệ thuật địa phương, hội mĩ thuật tại các địa phương đã tích cực duy trì các hoạt động như tập hợp và kết nạp hội viên, tổ chức các triển lãm thường niên nhằm nuôi dưỡng tinh thần sáng tạo của cộng đồng hoạ sĩ. Tuy nhiên, do nguồn kinh phí hạn hẹp nên hội vẫn chưa tạo được môi trường thật sự thuận lợi để cho các hoạ sĩ duy trì và phát triển nghệ thuật.
Các hội mĩ thuật địa phương phát triển nhanh về số lượng, từ 18 hội viên ban đầu lên gần 1.000 người, trong đó hơn 300 hội viên thuộc các chi hội khu vực và khoảng 100 hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam. Tuy vậy, số nghệ sĩ sáng tác chuyên nghiệp thực sự không nhiều, lực lượng hoạt động sáng tác độc lập càng hạn chế. Do đó, việc đánh giá thực trạng mĩ thuật Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay chủ yếu phải căn cứ vào hoạt động của hội viên trong các chi hội mĩ thuật địa phương.
Nhìn từ danh sách các họa sĩ, nhà điêu khắc Đồng bằng sông Cửu Long đạt giải thưởng mĩ thuật cấp Nhà nước cho thấy khu vực này có những đóng góp đáng ghi nhận cho nền mĩ thuật Việt Nam. Từ năm 1996 đến 2016, có 9 người được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Trong đó, Giải thưởng Hồ Chí Minh gồm Huỳnh Văn Gấm, Nguyễn Sáng, Diệp Minh Châu; Giải thưởng Nhà nước gồm Mai Văn Hiến, Nguyễn Hiêm, Hoàng Trầm, Nguyễn Thanh Châu, Quách Phong, Nguyễn Cao Thương. Tuy nhiên, hầu hết các họa sĩ, nhà điêu khắc này đều thuộc thế hệ lão thành, trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ. Đáng chú ý là đến nay chưa có tác giả nào ở Đồng bằng sông Cửu Long đoạt được giải cao nhất của Hội Mỹ thuật Việt Nam.
Trong xu thế hội nhập, mĩ thuật Đồng bằng sông Cửu Long đang đối diện với những thách thức mà cả nhà quản lý và các văn nghệ sĩ cần có trách nhiệm vượt qua. Đó là thực trạng chảy máu chất xám. Nhiều hoạ sĩ, nhà điêu khắc xuất thân từ khu vực Đồng bằng sông Cửu Long giỏi nghề, được đào tạo bài bản (phần lớn được đào tạo tại Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh) thường không về địa phương mà ở lại thành phố lớn tìm cơ hội phát triển nghề, dẫn đến lực lượng sáng tác tại chỗ thiếu hụt các nhân tố chuyên nghiệp. Đó còn là sự thiếu sự đột phá trong hoạt động của hội. Thực tế cho thấy, hoạt động sáng tác chủ yếu dựa vào các triển lãm định kỳ của hội nghề nghiệp mà thiếu vắng các nhóm nghệ sĩ độc lập. Về khuynh hướng sáng tác, các họa sĩ vẫn chưa bắt nhịp đương đại. Các tác phẩm vẫn tập trung vào lối mòn tả thực, ít tiếp cận các đề tài và hình thức thể hiện mới mẻ của nghệ thuật đương đại.
2. Giải pháp phát triển mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh đương đại
Mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, với lịch sử phát triển và những ưu thế về bản sắc đặc trưng, có tiềm năng phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới để từng bước sánh ngang với các trung tâm nghệ thuật lớn khác trên cả nước trong giai đoạn hội nhập quốc tế. Để đạt được điều này, cần có định hướng phát triển và quy hoạch tổng thể một cách thiết thực hơn. Cụ thể, cần lưu ý một số vấn đề sau:
Thứ nhất, quy hoạch phát triển địa phương trọng điểm. Một trong những giải pháp quan trọng là chọn một địa phương có vị trí trọng tâm, nguồn lực kinh tế mạnh và lực lượng sáng tác vững mạnh để trở thành trái tim của khu vực về mĩ thuật. Đây sẽ là trung tâm trưng bày, bảo tồn và lưu giữ các tác phẩm có giá trị lịch sử và nghệ thuật cao của toàn khu vực và sẽ đại diện cho nền mĩ thuật khu vực tổ chức thường xuyên các hội nghị, hội thảo, chuyên đề, workshop, trại sáng tác và triển lãm. Việc này không chỉ nâng tầm chất lượng các hoạt động nghệ thuật mà còn kết nối và thu hút công chúng yêu nghệ thuật. Trong trường hợp này, thành phố Cần Thơ có địa thế trung tâm cả về vị trí địa lý lẫn kinh tế có thể làm cơ sở để phát triển mĩ thuật khu vực.
Thứ hai, phát triển đội ngũ họa sĩ. Cần tập trung không chỉ gia tăng số lượng mà còn nâng cao chất lượng hội viên. Thường xuyên tổ chức các workshop chuyên đề và mời các nghệ sĩ đương đại có tên tuổi, kinh nghiệm chuyên môn để hướng dẫn những vấn đề mới. Tổ chức các buổi nói chuyện về nghệ thuật đương đại, các thể loại và xu hướng, trào lưu mới, trao đổi kinh nghiệm sáng tác và nhiều hoạt động trưng bày tác phẩm. Những hoạt động này sẽ tạo điều kiện cho các nghệ sĩ công bố tác phẩm, tôn vinh tác giả và đưa mĩ thuật đến gần hơn với công chúng.
Thứ ba, xây dựng đội ngũ lý luận chuyên nghiệp. Đội ngũ lý luận và phê bình mĩ thuật có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các hoạt động sáng tác. Họ cần phản ánh kịp thời thực trạng mĩ thuật của khu vực và điều chỉnh định hướng sáng tác. Phối hợp hiệu quả giữa mĩ thuật với các loại hình nghệ thuật khác như hội họa với điêu khắc, nghệ thuật thiết kế và âm nhạc… để thúc đẩy lẫn nhau cùng phát triển. Các bài viết tạp chí, tham luận chuyên sâu về mĩ thuật đương đại sẽ giúp định hướng và nâng cao nhận thức của cộng đồng nghệ thuật khu vực.
Thứ tư, xét tặng giải thưởng công tâm và linh hoạt. Bên cạnh các giải thưởng chính quy cần có những giải thưởng đầu tư, khuyến khích cho các họa sĩ trẻ có tư tưởng sáng tạo, hiện đại. Để có kinh phí cho các giải thưởng này, cần sự quan tâm và quản lý của các địa phương và sự hợp tác giữa các cơ sở nghệ thuật tư nhân, các đơn vị tổ chức chuyên nghiệp trong và ngoài nước.
Thứ năm, xây dựng thị trường mĩ thuật và xã hội hóa. Cần lưu ý đến việc tạo nguồn và đưa mĩ thuật vào giảng dạy thực chất hơn ở các trường tiểu học và phổ thông trung học, điều này sẽ giúp gieo mầm thị hiếu thẩm mĩ cho thế hệ trẻ. Quan tâm nhiều hơn đến việc đưa nghệ thuật gần gũi hơn với nhân dân và thu hút công chúng đến với các bảo tàng mĩ thuật, các phòng triển lãm. Ngoài ra, cần quan tâm đến mĩ thuật cộng đồng, đưa tác phẩm mĩ thuật đến nơi công cộng nhằm tiếp cận gần hơn nữa với công chúng.
Những thách thức và cơ hội trong bối cảnh đương đại đòi hỏi mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long phải có chiến lược phát triển bài bản và toàn diện. Từ việc quy hoạch phát triển địa phương trọng điểm, nâng cao chất lượng đội ngũ họa sĩ, xây dựng đội ngũ lý luận chuyên nghiệp đến việc xét tặng giải thưởng công tâm và xây dựng thị trường mĩ thuật xã hội hóa, tất cả đều cần được chú trọng để nền mĩ thuật khu vực phát triển bền vững và mạnh mẽ. Chỉ khi đó mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long mới có thể sánh ngang với các trung tâm nghệ thuật lớn khác trong nước và góp phần vào sự phát triển chung của nghệ thuật đương đại Việt Nam.
3. Kết luận
Mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển với những cống hiến đáng ghi nhận trong suốt quá trình hình thành và phát triển. Các thế hệ họa sĩ tiếp nối nhau gây dựng một nền mĩ thuật mang nhiều màu sắc riêng, đậm đà bản sắc địa phương, không giống với các khu vực khác trên cả nước. Đây cũng là thế mạnh trong việc định hình một mô hình phát triển mĩ thuật tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh mĩ thuật đương đại của Việt Nam hiện nay, mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đang đứng trước những khó khăn và thách thức trên con đường hội nhập. Những nhận định, kiến nghị của người viết dựa trên quá trình đúc kết nghiên cứu số liệu, tài liệu, quan sát sáng tác và triển lãm của các hoạ sĩ khu vực để bước đầu đưa ra những vấn đề về thực trạng hiện nay và đề xuất các giải pháp phát triển mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, vấn đề đưa ra chỉ dừng lại ở góc nhìn cá nhân, rất cần những nghiên cứu chuyên sâu, góp phần tăng cường về mặt lý luận và thực tiễn để tìm ra con đường phát triển hiệu quả của mĩ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong sự phát triển chung của mĩ thuật Việt Nam.