Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự bùng nổ của công nghệ thông tin, việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và nuôi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước cho thế hệ trẻ trở thành một nhiệm vụ cấp thiết mang tính chiến lược của mọi nền giáo dục. Đặc biệt, đối với bậc giáo dục mầm non - giai đoạn được coi là “thời kỳ vàng” của sự phát triển não bộ và hình thành nhân cách - nhiệm vụ này càng trở nên quan trọng và tinh tế hơn bao giờ hết. Tình yêu quê hương ở lứa tuổi mầm non không phải là những khái niệm trừu tượng về chủ quyền hay lãnh thổ mà bắt nguồn từ những rung cảm đầu đời với cảnh vật, con người và âm thanh gần gũi xung quanh trẻ.

   Âm nhạc, với tư cách là một loại hình nghệ thuật dùng âm thanh để diễn đạt tư tưởng và tình cảm, sở hữu sức mạnh giáo dục to lớn mà hiếm có phương tiện nào thay thế được. Đối với trẻ mầm non, âm nhạc giống như một “ngôn ngữ mẹ đẻ” thứ hai, tác động trực tiếp vào thế giới cảm xúc, giúp trẻ cảm nhận vẻ đẹp của quê hương, đất nước một cách tự nhiên, sâu sắc và bền vững. Các nghiên cứu tâm lý học hiện đại và Chương trình Giáo dục Mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo đều khẳng định vai trò trung tâm của giáo dục thẩm mĩ, trong đó có âm nhạc, đối với sự phát triển toàn diện của trẻ.

   Để hoạt động giáo dục đạt hiệu quả, giáo viên cần thấu hiểu sâu sắc đặc điểm tâm sinh lý của đối tượng. Trẻ em lứa tuổi mầm non (từ 0 đến 5 tuổi) có những đặc thù riêng biệt về nhận thức và tình cảm, chi phối cách thức trẻ tiếp nhận các giá trị xã hội. Tư duy của trẻ mầm non, đặc biệt là mẫu giáo (3-5 tuổi), chủ yếu là tư duy trực quan hình tượng. Trẻ chưa có khả năng tư duy trừu tượng để hiểu thấu đáo các khái niệm vĩ mô như “Tổ quốc”, “dân tộc”, “chủ quyền”. Thế giới quan của trẻ được xây dựng thông qua hình ảnh, âm thanh và các trải nghiệm giác quan cụ thể. Do đó, tình yêu đất nước đối với trẻ không thể được giảng dạy qua các bài thuyết trình lý thuyết khô khan mà phải được “cụ thể hóa” thành tình yêu đối với những gì gần gũi nhất: yêu bà, yêu mẹ, yêu ngôi nhà, con đường đến trường, yêu cánh đồng lúa hay yêu giai điệu lời ru.

   Trí nhớ của trẻ ở giai đoạn này mang đậm tính chất cảm xúc. Trẻ ghi nhớ những gì gây ấn tượng mạnh mẽ, tạo ra rung động vui sướng hoặc xúc động. Âm nhạc, với đặc tính tác động trực tiếp lên vùng cảm xúc của não bộ, tạo ra những “dấu ấn ký ức” bền vững. Một bài hát về Bác Hồ với giai điệu tha thiết sẽ lưu lại trong tâm trí trẻ lâu hơn hàng trăm lời giáo huấn đạo đức.

   Trẻ mầm non có hệ thần kinh chưa hoàn thiện, quá trình hưng phấn thường chiếm ưu thế so với ức chế, khiến trẻ rất nhạy cảm và dễ xúc động. Trẻ dễ bị “lây lan” cảm xúc từ người khác và từ tác phẩm nghệ thuật. Khi nghe một bài hát hào hùng, trẻ dễ dàng cảm thấy phấn chấn, tự hào; khi nghe một điệu lý buồn, trẻ có thể cảm thấy bâng khuâng. Đặc điểm này là “cửa ngõ” để giáo dục lòng nhân ái và tình yêu quê hương. Thông qua cơ chế ám thị và lây lan cảm xúc của âm nhạc, giáo viên có thể “cấy” vào tâm hồn trẻ những hạt giống tình cảm lành mạnh, hướng thiện.

   Trẻ mầm non không phải là thính giả thụ động. Nhu cầu cơ bản của trẻ là vận động và bắt chước. Khi nghe nhạc, trẻ có xu hướng đung đưa, vỗ tay, nhún nhảy hoặc hát theo. Quá trình “tái hiện” này chính là quá trình trẻ nội tâm hóa các giá trị. Khi trẻ hát Em yêu thủ đô, trẻ không chỉ phát ra âm thanh mà đang đóng vai một công dân nhỏ tuổi thể hiện tình cảm với thành phố của mình. Chính vì vậy, giáo dục tình yêu quê hương qua âm nhạc phải gắn liền với hoạt động thực hành, biểu diễn và trò chơi.

   Trong lĩnh vực phát triển tình cảm và kỹ năng xã hội, chương trình giáo dục mầm non đặt ra các mục tiêu cụ thể liên quan trực tiếp đến tình yêu quê hương: Trẻ có ý thức về bản thân trong mối quan hệ với xã hội; nhận biết và thể hiện tình cảm với con người, sự vật, hiện tượng xung quanh (gia đình, trường lớp, quê hương). Theo đó, nhiệm vụ giáo dục tình yêu quê hương bao gồm: giáo dục tình yêu hòa bình, yêu Tổ quốc Việt Nam; giáo dục niềm tự hào, tự tôn dân tộc và lòng biết ơn các anh hùng liệt sĩ; giới thiệu chủ quyền biển, đảo của Việt Nam; giáo dục tinh thần đoàn kết, tương trợ và ý thức kỷ luật. Để thực hiện nhiệm vụ này, chương trình nhấn mạnh vai trò chủ đạo của âm nhạc trong việc giúp trẻ có khả năng cảm nhận vẻ đẹp trong thiên nhiên, cuộc sống và tác phẩm nghệ thuật; thể hiện cảm xúc, sáng tạo trong các hoạt động âm nhạc; yêu thích, hào hứng tham gia các hoạt động nghệ thuật. Điều này đòi hỏi các nhà giáo dục phải cập nhật kho tàng âm nhạc, đưa vào các bài hát về biển đảo, biên cương một cách khéo léo, phù hợp với lứa tuổi mầm non, tránh sự khô cứng hay quá tải về mặt chính trị đối với trẻ nhỏ.

   Âm nhạc là con đường ngắn nhất đi đến trái tim. Một bài hát về Bác Hồ (Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng) không chỉ dạy nhạc mà còn khắc sâu lòng kính yêu lãnh tụ. Một bài hát về quê hương (Quê hương tươi đẹp) khơi dậy niềm tự hào về cảnh sắc non sông. Âm nhạc biến những bài học đạo đức trở nên nhẹ nhàng, dễ tiếp thu, không gượng ép.

   Để hiện thực hóa các mục tiêu giáo dục, việc lựa chọn nội dung (bài hát, bản nhạc) là khâu then chốt. Dựa trên các nguồn tư liệu thực tế và chương trình chuẩn, nội dung giáo dục tình yêu quê hương qua âm nhạc có thể được phân chia thành các nhóm chủ đề lớn, mỗi nhóm mang một sắc thái giáo dục riêng biệt.

Tổng hợp hệ thống bài hát giáo dục tình yêu quê hương theo độ tuổi.

   Để các giá trị của tình yêu quê hương thấm sâu vào tâm hồn trẻ, giáo viên không thể áp dụng phương pháp dạy học thụ động, áp đặt mà cần triển khai hệ thống phương pháp giáo dục tích cực, đa giác quan và lấy trẻ làm trung tâm. Có thể vận dụng một số phương pháp cơ bản sau:

   * Phương pháp cảm thụ âm nhạc - “Thẩm thấu thụ động và chủ động”:

   Đây là phương pháp nền tảng, đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng vốn văn hóa âm nhạc cho trẻ.

   - Thẩm thấu Thụ động: Giáo viên sử dụng các bản nhạc không lời, các bài dân ca hòa tấu làm nhạc nền trong các giờ đón trẻ, giờ chơi góc hoặc giờ ăn. Trẻ nghe một cách vô thức nhưng những giai điệu này dần dần trở nên quen thuộc, tạo thành “phông văn hóa” trong tiềm thức trẻ.

   - Nghe nhạc chủ động: Trong giờ học âm nhạc chính thức (tiết tấu chậm, không gian yên tĩnh), giáo viên cho trẻ nghe trọn vẹn một tác phẩm (ví dụ: Việt Nam quê hương tôi).

   Sử dụng phương pháp này, giáo viên kết hợp với kỹ thuật đặt câu hỏi. Thay vì giải thích dài dòng, giáo viên đặt câu hỏi gợi mở: “Các con nghe giai điệu bài hát này thấy vui hay buồn?”, “Tiếng nhạc làm con tưởng tượng ra cảnh gì?”, “Đoạn nhạc nào nghe giống tiếng sóng biển?”. Điều này kích thích trí tưởng tượng và sự rung cảm cá nhân của trẻ.

   * Phương pháp thực hành biểu diễn: Trẻ mầm non học qua hành động. Tình yêu quê hương trở nên cụ thể khi trẻ được hóa thân và thể hiện. Vì vậy, khi dạy trẻ học hát, giáo viên cần kết hợp với vận động theo nhạc. Dạy hát, ngoài việc chú trọng dạy trẻ hát rõ lời, đúng giai điệu, giáo viên cần quan tâm đặc biệt đến việc giúp trẻ thể hiện sắc thái. Chẳng hạn, với bài Nhớ ơn Bác, giáo viên hướng dẫn trẻ hát nhẹ nhàng, tình cảm; với bài Hòa bình cho bé, trẻ cần hát vui tươi, rộn ràng. Việc điều chỉnh giọng hát giúp trẻ điều chỉnh cảm xúc tương ứng. Giúp trẻ vận động theo nhạc bằng hình thức múa minh họa là một trong những yêu cầu bắt buộc của phương pháp này. Ví dụ: Khi hát Múa với bạn Tây Nguyên, trẻ mô phỏng động tác đánh cồng chiêng, nghiêng người. Sự vận động cơ thể giúp trẻ “cảm” được tiết tấu và bản sắc văn hóa của vùng miền đó sâu sắc hơn là chỉ nghe bằng tai.

   * Phương pháp tích hợp liên môn: Giáo dục âm nhạc không đứng độc lập mà cần được lồng ghép với các hoạt động khác để tạo nên hiệu quả tổng hợp. Chẳng hạn, trong giờ âm nhạc, giáo viên có thể tích hợp với môn văn, môn tạo hình hay môn khám phá xã hội. Chọn môn nào để tích hợp là tùy thuộc vào nội dung bài hát và tài năng của giáo viên. Ví dụ: Khi dạy bài Yêu Hà Nội, giáo viên A sẽ đọc thơ hoặc kể chuyện sự tích Hồ Gươm nhưng giáo viên B sẽ cho trẻ xem tranh và vẽ Hồ Gươm, Tháp Rùa hay cầu Thê Húc... Cảm xúc từ câu chuyện lịch sử sẽ làm nền tảng cho cảm xúc âm nhạc. Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ âm thanh sang ngôn ngữ hội họa sẽ giúp trẻ cụ thể hóa các hình ảnh trừu tượng của đất nước.

   * Phương pháp trò chơi âm nhạc: Điểm nổi bật của phương pháp này là biến việc học âm nhạc thành trò chơi để duy trì hứng thú. Chẳng hạn, giáo viên cho trẻ chơi trò chơi Nghe thấu đoán tài: cho trẻ nghe một đoạn giai điệu dân ca và yêu cầu trẻ đoán xem đó là dân ca vùng nào (Bắc, Trung, Nam). Hoặc trò chơi Tai ai tinh sẽ giúp trẻ phân biệt âm sắc các nhạc cụ dân tộc (đàn bầu, sáo trúc, đàn tranh). Việc nhận biết nhạc cụ dân tộc là bước đầu tiên để trẻ yêu mến nền âm nhạc cổ truyền.

   * Tổ chức môi trường giáo dục: Môi trường lớp học cần được thiết kế như một không gian văn hóa thu nhỏ. Góc âm nhạc nên trưng bày các nhạc cụ dân tộc (trống cơm, phách tre, song loan) và hình ảnh các nghệ sĩ biểu diễn trang phục truyền thống. Môi trường trực quan này kích thích sự tò mò và ham muốn khám phá của trẻ.

   Dù đã có khung chương trình và định hướng rõ ràng, việc triển khai giáo dục tình yêu quê hương qua âm nhạc tại các trường mầm non vẫn đối mặt với nhiều thách thức.

   Nhiều nghiên cứu và báo cáo thực tế cho thấy một bộ phận giáo viên mầm non, đặc biệt là ở các vùng sâu vùng xa, còn hạn chế về kỹ năng thực hành âm nhạc (đàn, hát, múa). Việc tổ chức hoạt động âm nhạc còn mang tính rập khuôn, thiếu sáng tạo. Một số giáo viên chú trọng quá mức vào kỹ thuật biểu diễn “sân khấu hóa” để phục vụ các hội thi, khiến trẻ mất đi sự hồn nhiên và cảm xúc chân thật – yếu tố cốt lõi của giáo dục tình yêu quê hương.

   Trong kỷ nguyên số, trẻ em tiếp xúc rất sớm với các sản phẩm âm nhạc nước ngoài sôi động, bắt mắt qua Youtube, Tiktok. Trong khi đó, kho tàng nhạc thiếu nhi về chủ đề quê hương đất nước đôi khi còn đơn điệu về bản phối khí, hình ảnh minh họa chưa hấp dẫn. Các bài hát truyền thống nếu không được làm mới (remix phù hợp, làm hoạt hình minh họa) sẽ khó cạnh tranh sự chú ý của trẻ.

   Tại các thành phố lớn, xu hướng cho trẻ học tiếng Anh và tiếp cận văn hóa phương Tây từ sớm đang rất mạnh mẽ. Điều này tích cực cho sự hội nhập nhưng cũng đặt ra nguy cơ trẻ lãng quên hoặc thấy xa lạ với các làn điệu dân ca, các giá trị truyền thống. Nếu không có chiến lược cân bằng, âm nhạc dân tộc sẽ dần mất chỗ đứng trong tâm hồn trẻ.

   Để nâng cao hiệu quả giáo dục tình yêu quê hương, đất nước qua âm nhạc, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ cấp quản lý đến giáo viên và gia đình:

   - Đối với nhà trường và giáo viên: Nâng cao chất lượng “người truyền lửa”. Cần tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp dạy học âm nhạc hiện đại, ứng dụng vào chất liệu dân ca Việt Nam. Giáo viên cần được trang bị kỹ năng sử dụng nhạc cụ và công nghệ để tự thiết kế bài giảng sinh động. Nhà trường và giáo viên cần đổi mới tư duy giáo dục, chuyển từ dạy trẻ “hát thuộc lòng” sang dạy trẻ “hát bằng trái tim”. Khuyến khích sự sáng tạo của trẻ, chấp nhận những cách thể hiện ngây ngô nhưng chân thật. Tránh bệnh hình thức, biểu diễn máy móc.

   - Xây dựng kho học liệu số và ứng dụng công nghệ: Nhà trường cần chủ động xây dựng thư viện số gồm các video clip, file âm thanh chất lượng cao về các bài hát chủ đề quê hương. Sử dụng công nghệ thực tế ảo (VR) hoặc màn hình lớn để kết hợp âm nhạc với hình ảnh trực quan về danh lam thắng cảnh, tạo trải nghiệm du lịch qua màn ảnh nhỏ cho trẻ.

   - Tăng cường hoạt động trải nghiệm thực tế: Tổ chức các chuyến tham quan thực tế (đến Lăng Bác, bảo tàng, di tích lịch sử địa phương) kết hợp với hoạt động âm nhạc tại chỗ. Ví dụ: hát bài Yêu Hà Nội ngay tại bờ Hồ Gươm sẽ mang lại cảm xúc hoàn toàn khác biệt so với hát trong lớp học. Tổ chức các lễ hội văn hóa dân gian, hội thi Bé yêu làn điệu dân ca để tạo sân chơi cho trẻ thể hiện tài năng và tình yêu với âm nhạc dân tộc.

   - Phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường: Gia đình là cái nôi văn hóa đầu tiên. Nhà trường cần tuyên truyền để phụ huynh hiểu tầm quan trọng của việc cho trẻ nghe nhạc truyền thống tại nhà. Khuyến khích phụ huynh cùng hát với con, chia sẻ những câu chuyện về quê hương, tạo sự đồng bộ trong hoạt động giáo dục.

   Tóm lại, giáo dục tình yêu quê hương, đất nước cho trẻ mầm non qua các giờ âm nhạc là một quá trình “mưa dầm thấm lâu”, đòi hỏi sự kiên trì, tinh tế và nghệ thuật sư phạm của người giáo viên. Không phải là những bài giảng chính trị khô khan mà chính những giai điệu mượt mà của dân ca, những ca từ trong sáng về Bác Hồ, về cánh đồng, dòng sông sẽ dệt nên tâm hồn Việt Nam trong trẻ.

   Thông qua việc khai thác hiệu quả kho tàng âm nhạc phong phú, kết hợp với các phương pháp giáo dục hiện đại và sự tận tâm của đội ngũ giáo viên, chúng ta hoàn toàn có thể vun đắp nên một thế hệ trẻ không chỉ thông minh, năng động mà còn có một trái tim nồng nàn yêu nước, tự hào về nguồn cội, sẵn sàng hội nhập thế giới với bản sắc văn hóa vững vàng. Đó chính là mục tiêu cao cả nhất mà Chương trình Giáo dục Mầm non và toàn xã hội đang hướng tới.