1. Sự ra đời của Phê bình luân lý học văn học
Giới học thuật phương Tây xem Nhiếp Trân Chiêu - học giả Trung Quốc đương đại là “cha đẻ của Phê bình luân lý học văn học”. Ông là người khởi xướng một phiên bản mới của Phê bình đạo đức luận trong văn học, có sức ảnh hưởng mạnh mẽ ở Trung Quốc và ngày càng được biết đến rộng rãi ở nước ngoài. Nhiếp Trân Chiêu (sinh năm 1952, quê tỉnh Hồ Bắc) là giáo sư tham gia giảng dạy tại Học viện Văn học - Đại học Sư phạm Hoa Trung, Học viện Ngoại ngữ - Đại học Chiết Giang, Đại học Ngoại ngữ Quảng Đông. Ông cũng là viện sĩ người nước ngoài của Viện Hàn lâm châu Âu và Viện Hàn lâm Anh; Chủ tịch Hiệp hội quốc tế nghiên cứu và phê bình luân lý học văn học; Giám đốc Viện văn học Anh Mĩ và văn học so sánh; Tổng biên tập của tạp chí Nghiên cứu văn học nước ngoài (được A&HCI lập chỉ mục); Phó chủ tịch Hiệp hội thi học Trung - Mĩ; Tổng biên tập điều hành của tạp chí Diễn đàn nghiên cứu văn học thế giới (được ESCI và Scopus lập chỉ mục); Tổng biên tập của tạp chí Nghiên cứu liên ngành về văn học (được A&HCI lập chỉ mục); thành viên Ủy ban đánh giá ngành văn học nước ngoài thuộc Quỹ Khoa học xã hội quốc gia.
Phê bình luân lý học văn học được phát triển trong bối cảnh nghiên cứu văn học Trung Quốc đầu thế kỷ XXI, khi Nhiếp Trân Chiêu cố gắng tái kết nối văn học với các giá trị luân lý truyền thống. Cũng như phần đông các nhà nghiên cứu văn học Đông Tây, Nhiếp Trân Chiêu nhận thấy từ thời cổ đại, văn học đã mang chức năng giáo dục đạo đức. Ở phương Tây, các học giả nhắc đến Aristotle với quan niệm về “catharsis” (sự thanh lọc cảm xúc) trong bi kịch, đặc biệt là các tư tưởng đạo đức trong văn học của thời kỳ Khai sáng. Tuy nhiên, đến thế kỷ XX, nhiều trường phái nghiên cứu - phê bình như: Cấu trúc luận, Hậu cấu trúc luận hay Phê bình hình thức đã dần tách văn học khỏi các vấn đề đạo đức luân lý. Nhiều tiếng nói phản biện cho rằng, điều đó đã làm suy giảm sức mạnh nhân văn của văn học. Lý thuyết Phê bình luân lý học văn học của Nhiếp Trân Chiêu ra đời như một cách khôi phục vai trò đạo đức của văn học trong đời sống xã hội con người. Tác phẩm Dẫn luận phê bình luân lý học văn học của ông là công trình nền tảng của Phê bình luân lý học văn học. Cuốn sách này được nhà xuất bản Đại học Bắc Kinh ấn hành vào tháng 3 năm 20142 , được chọn vào «Kho sách thành tựu triết học và khoa học xã hội quốc gia” và đoạt giải Nhất “Giải thưởng Thành tựu khoa học xã hội xuất sắc tỉnh Hồ Bắc” lần thứ 10. Năm 2016, sách được phê duyệt là một hạng mục trong “Dự án của Quỹ khoa học xã hội quốc gia về dịch thuật các tác phẩm học thuật Trung Quốc ra tiếng nước ngoài”. Công trình của Nhiếp Trân Chiêu đã được Bộ Giáo dục Trung Quốc chọn trao giải thưởng thành tựu xuất sắc cho nghiên cứu khoa học tại các cơ sở giáo dục đại học năm 2018. Vào tháng 6 năm 2024, «Diễn đàn nghiên cứu liên ngành về Phê bình luân lý học văn học dành cho sinh viên đại học» đã được tổ chức. Tháng 12 cùng năm, Nhiếp Trân Chiêu là diễn giả khách mời tại “Diễn đàn Deep Blue” với bài giảng học thuật nhan đề «Cuộc tranh luận giữa lý thuyết và xu hướng tư tưởng: Quan điểm cơ bản của Phê bình luân lý học văn học»…. Dẫn luận phê bình luân lý học văn học của Nhiếp Trân Chiêu đã được dịch sang nhiều thứ tiếng: phiên bản tiếng Nga được nhà xuất bản Đại học St. Petersburg xuất bản năm 2021, phiên bản tiếng Hàn được Viện Xuất bản Tri thức của Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc xuất bản năm 2022, và phiên bản tiếng Anh được tài trợ bởi “Dự án Dịch thuật các tác phẩm học thuật Trung Quốc ra tiếng nước ngoài” của Quỹ Khoa học xã hội quốc gia. Việc xuất bản các phiên bản đa ngôn ngữ chuyên khảo của Nhiếp Trân Chiêu đã góp phần vào xây dựng hệ thống diễn ngôn học thuật theo phong cách Trung Quốc và thúc đẩy sự phổ biến toàn cầu lý thuyết gốc của học giả Trung Quốc.
Hệ thống lý luận cơ bản của Nhiếp Trân Chiêu được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đánh giá cao. Nhiều tạp chí đã đăng bài bình luận, giới thiệu lý luận Phê bình luân lý học văn học với cộng đồng học thuật quốc tế. Một trong các bài viết sớm nhất giới thiệu, tổng luận về công trình của Nhiếp Trân Chiêu là bài “Ethical Literary Criticism: A New Approach to Literature Studies” (Phê bình luân lý học văn học: Một cách tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học) của tác giả Yang Gexin đăng trên Diễn đàn nghiên cứu văn học thế giới (Tập 6, Số 2, 2014). Bài báo đã lược thuật nội dung từng phần công trình Dẫn luận phê bình luân lý học văn học và nhận định, bước đột phá lớn trong phần đầu cuốn sách là cuộc thảo luận về chọn lọc tự nhiên (sinh học) và phần đạo đức: “Nhiếp chỉ ra rằng “vấn đề lớn nhất mà nhân loại cần giải quyết là lựa chọn giữa bản sắc của động vật và bản sắc của con người”. Lý thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin và lập luận về giả định lao động của Friedrich Engels được coi là có sức mạnh trong việc phân biệt con người với động vật, trong khi theo quan điểm của Nhiếp, “cả Darwin và Engels đều không thể tạo ra sự phân biệt cơ bản giữa con người và động vật mặc dù đã giải thích được nguồn gốc của con người”. Theo quan điểm của Nhiếp, chọn lọc tự nhiên chỉ là bước đầu tiên giúp con người trở thành con người về mặt sinh học. “Điều thực sự phân biệt con người với động vật là bước thứ hai, chọn lọc đạo đức””3. Tác giả bài báo cũng nhấn mạnh: “Như Nhiếp đã lưu ý rằng “phê bình văn học đạo đức không phải là đặt một cái tên mới cho lý thuyết tương đương ở phương Tây của nó và phê bình đạo đức truyền thống, mà là thiết lập thuật ngữ và cơ chế phê bình riêng của nó””4. Ghi nhận những đóng góp tích cực của Nhiếp Trân Chiêu đối với lĩnh vực nghiên cứu văn học đương đại, giáo sư Galin Tihanov - Khoa Văn học so sánh, Đại học Queen Mary London, trong bài “On the Significance and Originality of Nie Zhenzhao’s Ethical Literary Criticism” (Về ý nghĩa và tính độc đáo của Phê bình luân lý học văn học của Nhiếp Trân Chiêu) đăng trên Diễn đàn nghiên cứu văn học thế giới (Tập 14, Số 4, 2022) khẳng định: “Tác giả của cuốn sách, Nhiếp Trân Chiêu, chắc chắn là một học giả văn học xuất chúng, người đã đạt được danh tiếng quốc tế và đóng vai trò quan trọng, thông qua các ấn phẩm, công việc biên tập và nhiều nghiên cứu sinh tiến sĩ, trong việc khởi xướng một phiên bản mới của phê bình văn học đạo đức, có sức ảnh hưởng mạnh mẽ ở Trung Quốc và ngày càng được biết đến rộng rãi ở nước ngoài”5.
2. Các khái niệm cơ bản của Phê bình luân lý học văn học
Xem văn học như một hình thức diễn ngôn luân lý, Phê bình luân lý học văn học coi các nhân vật, hành động và xung đột trong tác phẩm phản ánh, tái hiện những vấn đề đạo đức của đời sống con người trong những bối cảnh lịch sử xã hội cụ thể. Theo quan niệm của Nhiếp Trân Chiêu, tác phẩm văn học không chỉ là sản phẩm thẩm mĩ, mà còn là không gian biểu đạt các xung đột đạo đức (ethical conflicts), nơi con người phải đối diện với các chuẩn mực, quy tắc và giá trị đạo đức chi phối hành vi của mình. Nhiếp Trân Chiêu cho rằng, trong lịch sử nhân loại, văn học luôn gắn bó chặt chẽ với các vấn đề thiện và ác, trách nhiệm và bổn phận, nghĩa vụ và sự lựa chọn đạo đức.... Vì thế, nghiên cứu văn học tất yếu phải khảo sát các yếu tố luân lý như một chiều kích quan trọng của tác phẩm. Phê bình luân lý học văn học tự phân biệt mình với các phương pháp phê bình chỉ chú trọng vào cấu trúc, ngôn ngữ hay ý thức hệ ở sự khác biệt chủ yếu sau: nó nhấn mạnh, tất cả các tác phẩm văn học đều chứa đựng một hệ thống giá trị đạo đức nhất định, chức trách của nhà nghiên cứu - phê bình là khám phá hệ thống giá trị đạo đức đó. Trong lý thuyết Phê bình luân lý học văn học, một số khái niệm trung tâm giúp phân tích đời sống đạo đức của nhân vật bao gồm: con người luân lý (ethical human); tình huống luân lý (ethical situation); lựa chọn luân lý (ethical choice); cấm kỵ luân lý (ethical taboo) và bản sắc luân lý cá nhân (ethical identity). Những khái niệm này tạo nên khung phân tích quan trọng để hiểu cách văn học thể hiện quá trình con người đối diện với các chuẩn mực đạo đức và hệ quả của chúng.
2.1. Con người luân lý (ethical human)
Khái niệm quan trọng đầu tiên của lý thuyết Phê bình luân lý học văn học là con người luân lý (ethical human). Theo Nhiếp Trân Chiêu, con người khác với động vật ở khả năng nhận thức đạo đức, ý thức lựa chọn luân lý. Con người sở hữu khả năng nhận biết các chuẩn mực đạo đức, suy ngẫm về các nghĩa vụ đạo đức và đưa ra quyết định dựa trên lý tính đạo đức. Ông phân tích, diễn giải rằng, trong văn học, các nhân vật thường được đặt vào những tình huống lựa chọn luân lý (ethical choice). Và chính những lựa chọn ấy đã tạo nên xung đột và ý nghĩa của tác phẩm. Các nhân vật văn học thường được miêu tả là những con người có đạo đức, phải đối mặt với các thách thức đạo đức và đưa ra sự lựa chọn bộc lộ bản sắc đạo đức của mỗi người. Những lựa chọn luân lý thường quyết định hướng đi của câu chuyện và định hình ý nghĩa chủ đề của tác phẩm. Do đó, Phê bình luân lý học văn học tập trung vào cách các nhân vật văn học giải quyết các xung đột đạo đức và cách các quyết định của họ phản ánh những mối quan tâm đạo đức rộng lớn hơn. Từ góc nhìn này, văn học trở thành một lĩnh vực mà trong đó quá trình phát triển đạo đức có thể được xem xét. Các nhân vật có thể trải qua sự trưởng thành về đạo đức, thất bại về đạo đức, hoặc sự vỡ mộng về hiện sinh, tất cả đều làm sáng tỏ sự phức tạp của trải nghiệm đạo đức của con người. Thông qua những miêu tả như vậy, các tác phẩm văn học cung cấp sự hiểu biết sâu sắc về các tình huống khó xử về đạo đức mà các cá nhân phải đối mặt trong bối cảnh lịch sử và xã hội cụ thể.
2.2. Tình huống luân lý (ethical situation)
Về khái niệm tình huống luân lý (ethical situation), lý thuyết Phê bình luân lý học văn học định nghĩa, đó là hoàn cảnh mà nhân vật phải đối diện với một quyết định có tính luân lý. Chẳng hạn, các tình huống phải lựa chọn giữa nghĩa vụ và tình yêu; giữa trách nhiệm cá nhân và bổn phận xã hội; và căng thẳng nhất, chính là tình huống lựa chọn sống - chết. Nhiếp Trân Chiêu cho rằng, các tình huống luân lý chính là cốt lõi xây dựng cốt truyện tác phẩm văn học. Lý thuyết Phê bình luân lý học văn học coi các xung đột đạo đức cụ thể là cốt lõi của tình huống luân lý. Xung đột đạo đức nảy sinh khi các nhân vật phải đối mặt với các nghĩa vụ luân lý trái ngược hoặc bị kẹt trong hệ thống giá trị không tương thích. Những xung đột đạo đức ấy mang lại sức nặng cho các tình huống luân lý được thể hiện trong tác phẩm, tạo ra sự căng thẳng và kích thích sự suy ngẫm về đạo đức. Ví như, một nhân vật có thể bị giằng kẹt giữa một bên là yêu cầu của lòng yêu nước với một bên là sự an toàn của cá nhân, hay giữa một bên là đạo hiếu với một bên là tự do luyến ái. Thông qua việc thể hiện các xung đột đạo đức, văn học khám phá sự phức tạp của các tình huống luân lý trong đời sống đạo đức con người. Và Phê bình luân lý học văn học chủ trương xem xét cách thức tình huống luân lý được xây dựng trong câu chuyện cũng như cách chúng góp phần vào sự phát triển chủ đề nhân văn của tác phẩm.
2.3. Lựa chọn luân lý (ethical choice)
Khái niệm lựa chọn luân lý (ethical choice) đề cập đến quyết định mà một nhân vật đưa ra khi đối mặt với một tình huống khó xử về mặt đạo đức. Quyết định này phản ánh nhận thức luân lý của nhân vật và tiết lộ các giá trị đạo đức hướng dẫn hành vi của họ. Khi ở vào một tình huống luân lý cụ thể, các nhân vật buộc phải đưa ra sự lựa chọn luân lý. Và hành động đó sẽ cho thấy giá trị, mức độ trưởng thành hay suy đồi về mặt nhân cách của nhân vật. Dĩ nhiên, hành động lựa chọn luân lý của nhân vật phản ánh xung đột giữa bản năng và đạo đức. Theo Nhiếp Trân Chiêu, nhiệm vụ của nhà nghiên cứu văn học là phân tích các lựa chọn này để hiểu rõ ý nghĩa đạo đức của tác phẩm. Trong văn học, các tình huống lựa chọn luân lý thường xuất hiện khi nhân vật phải quyết định giữa hai hoặc nhiều giá trị đạo đức không thể dung hòa hoàn toàn. Lựa chọn này không chỉ phản ánh tính cách của nhân vật, mà còn thể hiện quan điểm đạo đức của tác phẩm. Quá trình lựa chọn luân lý cho thấy sự khác biệt giữa bản năng tự nhiên và lý trí đạo đức của con người. Con người có thể bị thúc đẩy bởi bản năng cá nhân như tình yêu, nỗi sợ hãi hoặc khát vọng sống, nhưng đồng thời cũng phải đối diện với những chuẩn mực đạo đức của xã hội. Kết quả của lựa chọn luân lý, dù là tuân thủ hay vi phạm chuẩn mực, đều dẫn đến những hệ quả đạo đức nhất định - từ sự khẳng định giá trị đạo đức cho đến sự sụp đổ của nhân cách.
Theo quan điểm của Phê bình luân lý học văn học, phân tích sự lựa chọn luân lý của nhân vật là điều cần thiết để hiểu thông điệp đạo đức của một tác phẩm văn học. Các quyết định của nhân vật thường không chỉ quyết định kết quả của câu chuyện mà còn cả giá trị luân lý mà tác phẩm truyền tải. Có những nhân vật chọn giữ vững các nguyên tắc đạo đức, bất chấp sự hy sinh cá nhân; trong khi các nhân vật khác lại có thể khuất phục trước những ham muốn cá nhân hoặc áp lực từ bên ngoài. Hệ quả của sự lựa chọn luân lý dĩ nhiên luôn là một phần quan trọng của cấu trúc cốt truyện. Các tác phẩm văn học thường miêu tả hệ quả của các quyết định lựa chọn luân lý (dưới hình thức chuộc lỗi, chịu đựng bi kịch, hay trong nhiều trường hợp, đơn giản đó chỉ là sự mơ hồ về mặt luân lý). Bằng cách miêu tả những hệ quả này, nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng mời gọi người đọc suy ngẫm về những hàm ý đạo đức của hành vi con người. Tác phẩm văn học nhìn từ góc độ Phê bình luân lý học văn học luôn sẽ là một sản phẩm văn hóa hàm chứa hệ thống các phương diện: 1) Hoàn cảnh đạo đức; 2) Xung đột đạo đức; 3) Lựa chọn đạo đức; và 4) Hậu quả đạo đức. Cơ chế vận hành nghệ thuật của một tác phẩm văn học hàm chứa hệ thống bốn phương diện trên cho thấy quan niệm của tác giả về giá trị đạo đức và bản chất con người.
2.4. Cấm kỵ luân lý (ethical taboo)
Cấm kỵ luân lý (ethical taboo) cũng là một trong những khái niệm nền tảng của Phê bình luân lý học văn học. Theo Nhiếp Trân Chiêu, điều cấm kỵ về luân lý là những giới hạn hoặc quy tắc mà xã hội đặt ra nhằm duy trì trật tự đạo đức và ngăn chặn các hành vi bị xem là nguy hiểm hoặc sai trái đối với cộng đồng. Các điều cấm kỵ này thường gắn với những giá trị căn bản của xã hội như sự trung thành, nghĩa vụ, danh dự, hay trách nhiệm đối với gia đình và cộng đồng. Trong văn học, việc nhân vật vi phạm hoặc đối mặt với các điều cấm kỵ đạo đức thường tạo nên xung đột kịch tính, bởi hành động của họ đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa cái đúng và cái sai. Khi một nhân vật vượt qua ranh giới cấm kỵ, tác phẩm thường khám phá hậu quả đạo đức của hành động đó; từ sự trừng phạt, hối hận cho đến sự tái định nghĩa giá trị đạo đức. Do đó, cấm kỵ luân lý không chỉ phản ánh các chuẩn mực xã hội mà còn cho thấy sự căng thẳng giữa bản năng cá nhân và quy tắc đạo đức tập thể.
2.5. Bản sắc luân lý cá nhân (ethical identity)
Khái niệm tiếp theo là bản sắc luân lý cá nhân (ethical identity). Trong phê bình văn học đạo đức, bản sắc luân lý cá nhân được hiểu là vị trí nhân cách của một cá nhân trong hệ thống các quan hệ xã hội. Nó xác định con người là ai trong cấu trúc luân lý của xã hội, chẳng hạn như người con, người lính, người yêu, hay công dân…. Mỗi bản sắc luân lý cá nhân đi kèm với những nghĩa vụ, trách nhiệm riêng, và nhân vật văn học thường được đặt trong những tình huống mà bản sắc của họ bị thử thách hoặc bị xung đột với những bản sắc khác. Ví dụ, một nhân vật có thể phải lựa chọn giữa bổn phận với gia đình và nghĩa vụ với đất nước, hoặc giữa tình yêu cá nhân và trách nhiệm xã hội. Trong trường hợp này, bản sắc luân lý cá nhân trở thành yếu tố quan trọng định hình cách nhân vật hiểu về bản thân và cách họ hành động. Bản sắc luân lý cá nhân đề cập đến phẩm chất đạo đức của một cá nhân được hình thành bởi nhận thức đạo đức và việc ra quyết định đạo đức. Trong tác phẩm văn học, các nhân vật thường trải qua những biến đổi làm thay đổi bản sắc luân lý cá nhân của họ. Những biến đổi này có thể bao gồm sự thức tỉnh đạo đức, sự suy thoái đạo đức, hoặc cuộc đấu tranh để dung hòa các giá trị luân lý trái ngược. Theo Nhiếp Trân Chiêu, sự khủng hoảng bản sắc luân lý thường là nguồn gốc của bi kịch trong văn học, bởi nó khiến nhân vật rơi vào trạng thái xung đột giữa các hệ giá trị đạo đức khác nhau.
Các khái niệm con người luân lý, tình huống luân lý, cấm kỵ luân lý, bản sắc luân lý và lựa chọn luân lý,... đã tạo thành một hệ thống liên kết trong Phê bình luân lý học văn học. Trong đó, điều cấm kỵ luân lý xác lập các ranh giới chuẩn mực của xã hội; bản sắc luân lý xác định vị trí và trách nhiệm của cá nhân trong hệ thống đạo đức ấy; và lựa chọn luân lý thể hiện cách con người hành động khi đối diện với những xung đột giữa các giá trị đạo đức. Thông qua việc phân tích các yếu tố này, Phê bình luân lý học văn học cho phép người nghiên cứu khám phá sâu hơn cách văn học phản ánh những vấn đề đạo đức cơ bản của con người và xã hội. Đồng thời, khung lý thuyết này cũng giúp làm rõ vai trò của văn học như một không gian suy tư về đạo đức, nơi các câu hỏi về trách nhiệm, nghĩa vụ, giá trị nhân văn được đặt ra và xem xét một cách sâu sắc. Do vậy, nhiệm vụ của một nhà Phê bình luân lý học văn học đối với tác phẩm văn học, đó là: 1) Xem xét bối cảnh xã hội, văn hóa và lịch sử tạo nên hệ giá trị đạo đức trong tác phẩm (xác định bối cảnh luân lý của tác phẩm). 2) Xác định các tình huống trong đó các nhân vật phải đối diện với xung đột đạo đức (phân tích tình huống luân lý của các nhân vật). 3) Phân tích cách nhân vật đưa ra quyết định lựa chọn luân lý và hệ quả của các quyết định ấy (phân tích lựa chọn luân lý của nhân vật). 4) Xác định thông điệp đạo đức mà tác phẩm truyền tải (đánh giá ý nghĩa đạo đức của tác phẩm).
3. Giá trị và ý nghĩa của Phê bình luân lý học văn học trong nghiên cứu văn học đương đại
Tầm quan trọng của Phê bình luân lý học văn học trong nghiên cứu văn học đương đại đã tăng lên đáng kể trong vài thập niên gần đây, đặc biệt là trong bối cảnh ngày càng có nhiều học giả tìm cách tái kết nối văn học với triết học đạo đức, với trách nhiệm xã hội cùng các giá trị nhân bản. Lý luận Phê bình luân lý học văn học của Nhiếp Trân Chiêu cung cấp một khuôn khổ lý thuyết phân tích văn học thông qua các quan điểm đạo đức luân lý, đồng thời chống lại các cách diễn giải văn học thuần túy hình thức (purely formalist). Có thể nhận thấy giá trị và ý nghĩa của Phê bình luân lý học văn học trong nghiên cứu văn học đương đại trên những điểm cụ thể sau đây.
Thứ nhất, dựng được một khung lý thuyết hệ thống. Không giống như Phê bình đạo đức (Moral criticism) trước đây thường vẫn mang tính ấn tượng, Phê bình luân lý học văn học cung cấp một phương pháp luận rõ ràng và có hệ thống. Các khái niệm chính được Nhiếp Trân Chiêu giới thiệu như đã trình bày ở trên (bên cạnh khái niệm Con người luân lý; còn có Tình huống luân lý - bối cảnh đạo đức định hình hành vi; Lựa chọn luân lý - những quyết định mà các nhân vật đưa ra dưới áp lực đạo đức; Cấm kỵ luân lý - ranh giới xác định hành vi được chấp nhận; và Bản sắc luân lý cá nhân - vị thế hoặc vai trò đạo đức của các nhân vật) được coi là các khái niệm rường cột tạo nên khung lý thuyết mang tính hệ thống, cho phép người nghiên cứu có thể tiến hành các phân tích nghiêm ngặt và có thể tái tạo, làm cho Phê bình luân lý học văn học phù hợp với nghiên cứu học thuật.
Thứ hai, thực hiện sự kết nối nghiên cứu văn học với triết học đạo đức. Kết nối văn học với triết học đạo đức, đó chính là sự đồng vọng đối với truyền thống kinh điển khởi từ các nhà tư tưởng như Aristotle, Platon (phương Tây); Khổng Tử, Lưu Hiệp (Trung Hoa). Phê bình luân lý học văn học coi văn học như một không gian của thể nghiệm đạo đức, một phương tiện để suy ngẫm về bản chất con người và cũng là một hình thức giáo dục đạo đức (form of moral education). Trong bối cảnh đương đại bất ổn và bất an, chiến tranh bùng phát khắp nơi, khủng hoảng sinh thái và lạm dụng trí tuệ nhân tạo, tin giả và hàng giả,… thì mối liên hệ văn học - triết học đạo đức càng trở nên đặc biệt có giá trị. Văn học trở thành một nơi mà các nan đề luân lý đạo đức không chỉ được thể hiện sâu sắc, mà còn được xem xét một cách đa diện.
Thứ ba, dịch chuyển đạo đức vào trung tâm diễn giải văn học. Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Phê bình luân lý học văn học là việc tìm hiểu luân lý đạo đức như một mối quan tâm thường trực của nghiên cứu văn học. Trong nửa sau thế kỷ XX, thế giới chứng kiến các cơn sốt Hậu cấu trúc luận và Giải cấu trúc - những trào lưu thường nhấn mạnh tính “đa nguyên”, tính “bất định” của tiếp nhận tác phẩm, thích thú với việc coi sáng tác như trò chơi của chữ (linguistic play), thờ ơ với việc đánh giá đạo đức. Trong bối cảnh ấy, sự xuất hiện của Phê bình luân lý học văn học được đón nhận như là một sự cân bằng hay điều chỉnh trở lại sự thái quá và bất cập trong cục diện nghiên cứu, phê bình văn học nói chung. Phê bình luân lý học văn học xem văn học không trung lập về mặt đạo đức, coi văn bản tác phẩm là sự mã hóa các lựa chọn, xung đột và phán xét luân lý đạo đức. Phê bình luân lý học văn học khẳng định người đọc không thể tránh khỏi việc tiếp cận văn bản với tư cách là chủ thể đạo đức, chủ thể luân lý. Vì vậy, Phê bình luân lý học văn học chính là sự khôi phục lại ý tưởng cho rằng, văn học có mối liên hệ sâu sắc tất yếu với các vấn đề thiện và ác, về trách nhiệm và hành vi của con người.
Thứ tư, vượt lên trên Chủ nghĩa tương đối văn hóa. Một ý nghĩa quan trọng khác của Phê bình luân lý học văn học là sự nỗ lực cân bằng giữa tính phổ quát và tính đặc thù văn hóa. Trong khi các trào lưu hậu hiện đại thường nhấn mạnh chủ nghĩa tương đối, Phê bình luân lý học văn học chứng minh tính phổ quát của nguyên tắc đạo đức quan trọng, nổi bật nhất là nguyên tắc tôn trọng sự sống, tôn vinh phẩm giá con người. Nhưng mặt khác, Phê bình luân lý học văn học cũng biết rằng, các chuẩn mực luân lý đạo đức vốn luôn được định hình bởi bối cảnh văn hóa và lịch sử cụ thể. Quan điểm kép này cho phép các nhà nghiên cứu, phê bình tránh được cả chủ nghĩa phổ quát siêu hình, cứng nhắc và chủ nghĩa tương đối cực đoan, đem đến cách tiếp cận, phân tích văn học tinh tế và uyển chuyển hơn.
4. Kết luận
Phê bình luân lý học văn học khởi xướng bởi Nhiếp Trân Chiêu đã cung cấp một khung lý thuyết để xem xét các khía cạnh đạo đức trong tác phẩm văn học. Khung lý thuyết xây dựng trên cơ sở một hệ thống các khái niệm, đưa đến cách tiếp cận mới trong nghiên cứu, phê bình văn học; và cách tiếp cận này làm nổi bật vai trò trung tâm của sự suy ngẫm đạo đức trong văn học. Thay vì chỉ xem văn học như một cấu trúc thẩm mĩ hoặc ngôn ngữ, Phê bình luân lý học văn học nhận thấy văn học như một hình thức diễn ngôn đạo đức liên quan đến các câu hỏi cơ bản về giá trị con người và trách nhiệm đạo đức. Thông qua việc phân tích các xung đột đạo đức và việc ra quyết định đạo đức trong các tác phẩm văn học, nhà nghiên cứu có thể hiểu sâu hơn về mối quan hệ phức tạp giữa văn học, đạo đức và cuộc sống con người. Ý nghĩa của Phê bình luân lý học văn học trong nghiên cứu văn học đương đại nằm ở khả năng tái tích hợp đạo đức vào phân tích văn học. Bằng cách cung cấp một khuôn khổ có hệ thống, kết nối văn học và triết học, gắn trực diện với các vấn đề đạo đức cấp bách, Phê bình luân lý học văn học đã trở thành một phương pháp có tầm ảnh hưởng trong nghiên cứu, phê bình văn học thế kỷ XXI.
Chú thích:
* Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
1 张同胜, 姜媛媛 (2023), 《用中国理论研究世界文学 - 聂珍钊与文学伦理学批评》(Nhiếp Trân Chiêu và Phê bình luân lý học văn học - Ứng dụng lý thuyết Trung Quốc vào nghiên cứu văn học thế giới), https://www.nopss.gov.cn/ n1/2023/0807/c431454-40051863.html, truy cập 6.3.2026.
2 聂振钊 (2014),《文学伦理学批评导论》, 北京大学出 版社.
3, 4 Yang Gexin (2014), “Ethical Literary Criticism: A New Approach to Literature Studies”, Forum for World Literature Studies, Vol.6, No.2, Shanghai-Wuhan-West Lafayette, p. 337.
5 Galin Tihanov (2022), “On the Significance and Originality of Nie Zhenzhao’s Ethical Literary Criticism”, Forum for World Literature Studies, Vol.14, No.4, p. 561.