Pháp lam là một loại hình nghệ thuật trang trí có xuất xứ từ châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản nhằm tạo ra những bức tranh, đồ trang trí có màu sắc bền vững với thời gian. Trải qua nhiều thăng trầm, pháp lam đạt đến đỉnh cao vào thời Nguyễn và trở thành một di sản của triều đại này. Mặc dù có nguồn gốc từ kỹ thuật tráng men của nước ngoài, pháp lam Huế đã phát triển những nét đặc trưng riêng biệt, không chỉ là sản phẩm tinh xảo trong cung đình, pháp lam Huế còn được ứng dụng làm vật liệu kiến trúc đẹp mắt để trang trí các cung điện và chùa tháp. Đến cuối triều đại Khải Định, nghệ thuật pháp lam dần mai một và gần như thất truyền. Tuy nhiên, thời gian gần đây, pháp lam đã được khôi phục, trở thành một sản phẩm thủ công mĩ nghệ phục vụ du lịch và đóng góp vào việc tu bổ di tích Cố đô Huế, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lịch sử của vùng đất miền Trung này. Để tìm ra giải pháp giữ gìn và phát triển một di sản đầy giá trị lịch sử và nghệ thuật này, tác giả đề xuất giải pháp mở rộng lĩnh vực ứng dụng của pháp lam trong lĩnh vực thiết kế không gian và trang thiết bị nội thất. Việc đưa pháp lam vào các sản phẩm ứng dụng không chỉ giúp bảo tồn kỹ thuật chế tác tinh xảo mà còn mang lại hơi thở mới cho di sản, đưa nó đến gần hơn với đời sống đương đại. Từ những bức bình phong, đèn trang trí, bàn ghế, cho đến các chi tiết nhỏ như tay nắm cửa, núm kéo tủ, pháp lam có thể trở thành điểm nhấn độc đáo, thể hiện sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại.

   Đồng thời, việc ứng dụng pháp lam trong thiết kế nội thất còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế địa phương, tạo việc làm cho nghệ nhân, thúc đẩy du lịch văn hóa. Qua đó, không chỉ bảo tồn được di sản mà còn tạo ra giá trị kinh tế bền vững cho cộng đồng.

   1. Sơ lược về nguồn gốc, kỹ thuật chế tác của pháp lam

   Pháp lam, một loại hình nghệ thuật trang trí kim loại bằng men màu, có lịch sử từ thời cổ đại được du nhập vào Việt Nam và phát triển rực rỡ dưới triều Nguyễn, tạo nên loại hình “pháp lam” độc đáo. Tên gọi này bắt nguồn từ tiếng Pháp “émail peint sur cuivre”, có nghĩa là men màu trên kim loại, còn người Huế gọi là “đồ men” hay “đồ đồng men”. Theo các nghiên cứu, nguồn gốc pháp lam gắn liền với ông Vũ Văn Mai, người học nghề tại Quảng Đông và mang kỹ thuật này về nước. Năm 1827, ông lập xưởng chế tác pháp lam cho triều đình. Pháp lam phát triển mạnh mẽ dưới các đời vua Minh Mạng (1820-1840), Thiệu Trị (1841-1847), Tự Đức (1848-1883), nhưng sau đó dần suy thoái và thất truyền do khó khăn về tài chính, không thể nhập khẩu men màu từ nước ngoài. Mặc dù chỉ tồn tại hơn 60 năm, pháp lam đã để lại một di sản đồ sộ và phong phú, bao gồm các vật dụng sinh hoạt, đồ thờ tự và trang trí kiến trúc, với màu sắc rực rỡ và hoa văn tinh xảo. Đặc biệt, các sản phẩm đồ gia dụng và thờ tự được chế tác tinh xảo, mang tính thẩm mĩ cao và thường ghi rõ niên đại. Mặc dù chưa xác định được vị trí chính xác của công xưởng chế tác nhưng có thể đã có một xưởng đúc đồng tại Đại Nội sản xuất ra những sản phẩm này.

   Quy trình chế tác pháp lam bắt đầu bằng việc tạo khuôn kim loại, tráng men nền và nung ở nhiệt độ cao. Sau đó, chủ đề trang trí được vẽ lên trên bằng men màu và nung lại nhiều lần để đạt màu sắc mong muốn. Màu men sử dụng trong kỹ thuật pháp lam là men thủy tinh được pha với nước theo tỉ lệ nhất định để tạo nên sự phong phú và đa dạng về màu sắc. Cuối cùng, sản phẩm được mài nhẵn bằng giấy ráp thô và đánh bóng hoàn thiện. Dựa trên kỹ thuật tạo cốt (thai), phương pháp phủ men màu và cách thể hiện họa tiết, pháp lam có thể được chia thành bốn dạng chính. Thứ nhất, kháp ti pháp lam sử dụng các sợi kim loại mảnh, thường là đồng, để tạo đường viền phân tách các mảng màu, giúp men không hòa lẫn và giữ rõ nét hoa văn. Thứ hai, họa pháp lam được thực hiện bằng cách vẽ trực tiếp trên nền men, mang tính chất hội họa với đường nét linh hoạt và khả năng biểu đạt cao. Thứ ba, tạm thai pháp lam có phần cốt làm từ các kim loại như vàng, bạc hoặc đồng, kết hợp kỹ thuật chạm khắc tinh xảo nhằm tăng giá trị thẩm mĩ và độ bền. Cuối cùng, thấu minh pháp lam là loại phủ thêm lớp men trong suốt lên bề mặt, tạo hiệu ứng chiều sâu và độ óng ánh đặc trưng. Trong bốn loại này, pháp lam Huế thuộc nhóm họa pháp lang, có mối liên hệ với dòng pháp lam ở Quảng Đông và có những điểm tương đồng với kỹ thuật “thất bửu thiêu” của Nhật Bản.

   Ngày nay, pháp lam vẫn được gìn giữ và phát triển bởi những nghệ nhân tài hoa. Họ không ngừng sáng tạo, tìm tòi những kỹ thuật mới để tạo ra những tác phẩm pháp lam hiện đại, phù hợp với thị hiếu thẩm mĩ của thời đại, đồng thời vẫn giữ được nét tinh túy và giá trị truyền thống của dòng nghệ thuật độc đáo này. Pháp lam Huế không chỉ là một sản phẩm thủ công mĩ nghệ mà còn là một biểu tượng văn hóa, một niềm tự hào của người dân cố đô.

   2. Đặc điểm và giá trị nghệ thuật của pháp lam

   Pháp lam là một loại hình nghệ thuật mang đậm dấu ấn cung đình triều Nguyễn, được sản xuất bởi Tượng cục triều Nguyễn, chủ yếu phục vụ nhu cầu của triều đình nên không chỉ là vật dụng sinh hoạt hay thờ tự mà còn được nâng tầm thành vật liệu kiến trúc sang trọng, tô điểm cho ngoại thất - nội thất các công trình cung đình. Điều này tạo nên sự khác biệt lớn so với pháp lam ở Trung Hoa, Nhật Bản hay phương Tây, nơi nó chỉ được xem như sản phẩm phục vụ sinh hoạt, thờ tự hoặc trang sức.

   Dựa vào mục đích sử dụng, pháp lam được chia thành bốn loại: pháp lam trang trí ngoại thất, trang trí nội thất, gia dụng và đồ thờ tự. Sự đa dạng này thể hiện rõ nét giá trị nghệ thuật và tính ứng dụng cao của pháp lam.

   Màu sắc sử dụng trong pháp lam thường là những màu rực rỡ, tươi sáng như đỏ tía, xanh lam, vàng chanh, hồng phấn, xanh đậm, pháp lam đã tô điểm cho nhiều công trình kiến trúc trong Hoàng thành Huế như điện Thái Hòa, nghi môn cầu Trung Đạo, Nhật Tinh Môn, Hiển Lâm Các, điện Sùng Ân… Các chi tiết pháp lam được khéo léo kết nối trên bờ nóc, đầu đao, cổ diềm, bờ quyết, tạo nên nét duyên dáng độc đáo. Pháp lam Huế qua các thời kỳ cũng có những đặc điểm riêng biệt: thời Minh Mạng có thêm dòng men xanh trắng, phong cách trang trí giống đồ sứ ký kiểu; thời Thiệu Trị có đường nét sắc sảo, màu sắc trong trẻo; thời Tự Đức thường thô hơn, nước men không được mịn. Với ưu điểm về màu sắc, độ bền và khả năng tạo hình trên đồng, pháp lam Huế vẫn giữ được nét tươi tắn, lấp lánh sau gần hai thế kỷ, chứng tỏ kỹ thuật chế tác tinh xảo và chất lượng vượt trội.

   Về các đề tài trang trí của pháp lam vô cùng tinh tế và đa dạng, mang đậm tính biểu tượng và ý nghĩa tâm linh, phong thủy. Mỗi bức pháp lam không chỉ trang trí mà còn chứa đựng những thông điệp sâu sắc. Trên các nghi môn trong Đại Nội, biển ngạch pháp lam thường ghi lại khẩu hiệu từ kinh sách Nho giáo, thể hiện tư tưởng - triết lý của triều đình. Đồ án trang trí trên đầu nóc cung điện, lăng tẩm của vua thường là rồng, phụng, mặt trời, hồ lô thái cực, trong khi diềm mái được trang trí bằng bát bửu, tứ quý, nhất thi – nhất họa. Các công trình nhỏ hơn sử dụng các mảng pháp lam vẽ mây, hoa dây, các con giao cách điệu, chim muông, tứ thời, tứ bình.

   Với ba yếu tố là màu sắc rực rỡ, hoa văn tinh tế, cùng với những biểu tượng mang ý nghĩa tâm linh, phong thủy đã làm nên vẻ đẹp trường tồn của pháp lam. Từ những vật dụng trong cung cho đến những đồ trang trí kiến trúc như hoành phi, câu đối, pháp lam Huế đều toát lên vẻ đẹp sang trọng, quý phái và đậm chất nghệ thuật. Trải qua thời gian, nhiều công trình trang trí pháp lam Huế đã xuống cấp trầm trọng. Tuy nhiên, pháp lam Huế đã được hồi sinh, không chỉ kế thừa và phát triển tinh hoa nghệ thuật pháp lam của các nước mà còn mang đậm bản sắc văn hóa cung đình và tinh thần dân tộc Việt. Bên cạnh đó, pháp lam Huế còn thể hiện sự giao thoa văn hóa Đông - Tây độc đáo thể hiện qua bàn tay tài hoa của các nghệ nhân Huế, đã tạo nên những tác phẩm pháp lam vượt thời gian, làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.

   3. Ứng dụng pháp lam vào thiết kế đương đại

   3.1. Đề tài truyền thống kết hợp hiện đại

   Với vẻ đẹp rực rỡ, tinh tế và giàu giá trị văn hóa, pháp lam đang mở ra những tiềm năng ứng dụng rộng lớn trong lĩnh vực thiết kế đương đại. Việc sử dụng pháp lam không chỉ nâng cao giá trị thẩm mĩ mà còn góp phần bảo tồn di sản, đồng thời khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hiện đại. Các nghệ nhân không ngừng sáng tạo, kết hợp kỹ thuật truyền thống với thị hiếu mới, tạo ra những sản phẩm vừa mang hơi thở đương đại vừa giữ được tinh túy nghệ thuật.

   Trong xu hướng đó, việc khai thác đề tài trong pháp lam cũng phát triển theo hướng dung hòa giữa truyền thống và hiện đại. Các họa tiết cung đình như long - lân - quy - phụng, lưỡng long triều nguyệt, long vân mây được chọn lọc, tái cấu trúc và cách điệu, giản lược thành các mảng hình cô đọng, rõ ràng, giàu tính nhịp điệu, phù hợp với ngôn ngữ tạo hình mới. Bên cạnh đó, họa tiết pháp lam hiện nay còn kết hợp hài hòa giữa các motif cổ điển như hoa dây, chữ Nho, sơn thủy với các hình ảnh gần gũi như hoa sen, hoa cúc, phong cảnh Huế và đời sống thường nhật, giúp pháp lam dễ dàng hòa nhập vào đời sống đương đại. Thay vì giữ nguyên lối thể hiện cầu kỳ, chi tiết, các họa tiết này được cách điệu và giản lược, tập trung vào đường nét chính và mảng hình đặc trưng, từ đó tạo nên những hình thức rõ ràng, cô đọng và giàu tính nhịp điệu thị giác.

   Việc tổ chức họa tiết theo bố cục hình học như hình vuông, hình tròn hay module lặp tiếp tục mở rộng khả năng ứng dụng trên nhiều loại sản phẩm, từ đồ trang trí đến nội thất và bề mặt kiến trúc. Thực tế cho thấy, trong các sản phẩm hiện đại, sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và ngôn ngữ thiết kế đương đại góp phần tạo nên tính hài hòa, sinh động và giàu giá trị thẩm mĩ. Sự tích hợp này không chỉ nâng cao hiệu quả thị giác mà còn khẳng định tính kế thừa và phát triển bền vững của di sản văn hóa.

   Như các ví dụ minh họa trong thiết kế của nghệ nhân Trương Thanh Tùng, đèn trang trí với họa tiết mây được biến đổi thành các mảng uốn lượn mềm mại, kết hợp màu sắc để tạo hiệu ứng ánh sáng sinh động. Tương tự, trên mặt đồng hồ hay các vật dụng nhỏ, hình ảnh linh vật hoặc cá được tối giản thành các hình khối cơ bản nhưng vẫn giữ được giá trị biểu tượng, tạo điểm nhấn tinh tế. Qua đó, pháp lam không chỉ được bảo tồn mà còn được làm mới, trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo phù hợp với nhu cầu thẩm mĩ và ứng dụng trong đời sống hiện đại, đã chứng minh hiệu quả của hướng tiếp cận này.

   3.2. Chuyển dịch từ vật liệu sang tác phẩm nghệ thuật

   Trong bối cảnh thiết kế đương đại, pháp lam đã vượt ra khỏi vai trò ban đầu là vật liệu trang trí kiến trúc để trở thành các tác phẩm nghệ thuật độc lập, mang giá trị thẩm mĩ và biểu đạt cao. Sự chuyển dịch này phản ánh quá trình thích ứng linh hoạt của chất liệu truyền thống trước nhu cầu sáng tạo mới.

   Ở lĩnh vực hội họa, tranh pháp lam ngày càng đa dạng về đề tài và ngôn ngữ biểu đạt. Bên cạnh các chủ đề truyền thống, nghệ nhân hiện đại còn mở rộng sang các nội dung đương đại, đồng thời thử nghiệm kết hợp pháp lam với các chất liệu khác như sơn dầu và sơn mài. Những hướng tiếp cận này không chỉ làm phong phú hình thức thể hiện mà còn góp phần đưa pháp lam tiếp cận gần hơn với không gian sống hiện đại.

   Song song đó, pháp lam cũng được ứng dụng rộng rãi trong sản xuất vật phẩm lưu niệm và trang sức. Các sản phẩm như mặt dây chuyền, hộp phấn, hộp đựng nữ trang hay các vật phẩm mĩ thuật ứng dụng vừa đáp ứng nhu cầu thẩm mĩ vừa mang tính thương mại cao. Điều này cho thấy khả năng thích nghi của pháp lam trong thị trường đương đại, nơi yếu tố văn hóa và tính ứng dụng được kết hợp chặt chẽ.

   3.3. Ứng dụng trong thiết kế nội thất và nội thất cao cấp

   Trong lĩnh vực nội thất, pháp lam đang dần khẳng định vị thế như một chất liệu mang tính di sản nhưng giàu tiềm năng ứng dụng. Với đặc trưng màu sắc rực rỡ và kỹ thuật chế tác tinh xảo, pháp lam được sử dụng như một điểm nhấn trang trí nhằm tạo sự kết nối giữa yếu tố truyền thống và phong cách sống hiện đại.

   Ở phân khúc nội thất cao cấp, pháp lam được tích hợp vào các sản phẩm như bàn, ghế, giường, tủ hay các bộ sofa, tiêu biểu như các thiết kế của Galaxy Furniture. Việc đưa pháp lam vào các chi tiết trang trí không chỉ nâng cao giá trị thẩm mĩ mà còn tạo nên dấu ấn cá nhân và sự khác biệt cho không gian sống. Đồng thời, trong trang trí nội thất, pháp lam có thể được xem như “yếu tố trang sức”, góp phần làm nổi bật không gian, tương tự như cách trang sức tôn vinh vẻ đẹp tổng thể.

   Bên cạnh đó, các tác phẩm hội họa pháp lam đương đại cũng được sử dụng như một thành tố trang trí phù hợp với kiến trúc nhà ở hiện nay. Nhìn chung, sự hiện diện của pháp lam trong nội thất không chỉ mang lại giá trị thẩm mĩ mà còn góp phần bảo tồn và tái diễn giải di sản trong bối cảnh thiết kế đương đại, hướng đến một không gian sống vừa sang trọng vừa giàu bản sắc văn hóa.

   Tác giả đề xuất các sản phẩm nội thất với sự ứng dụng pháp lam và họa tiết cách điệu chủ đề “Long - Nguyệt - Vân”. Nội thất được điểm xuyết bằng pháp lam Huế, hòa quyện cùng họa tiết cách điệu, mang đến không gian sống đậm chất nghệ thuật và tinh thần Á Đông. Lấy cảm hứng từ hệ biểu tượng “Long - Nguyệt - Vân” gắn với trời đất và linh khí vũ trụ, tác giả đề xuất xây dựng các yếu tố tạo hình cơ bản như hình vuông, hình tròn, họa tiết vân mây, đầu rồng… và kết hợp chúng thành các bố cục hoa văn. Trên cơ sở nguyên lý cân bằng, hài hòa và lặp lại, các bố cục mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc được hình thành. “Lưỡng Long chầu nguyệt” thể hiện sự cân bằng âm dương và khát vọng thịnh vượng; “Long – Vân” gợi sức mạnh và sự biến hóa; “Nguyệt – Vân” tạo cảm giác huyền ảo; “Đất – Vân” biểu trưng sự gắn kết giữa thiên nhiên và con người; “Trời – Long” thể hiện khát vọng vươn cao. Tổng thể “Trời – Đất – Long – Nguyệt – Vân” tạo nên một cấu trúc biểu tượng hài hòa, góp phần làm giàu giá trị thẩm mĩ và ý nghĩa của pháp lam. Hệ màu đề xuất trong thiết kế: bộ màu trích từ các hoa văn trang trí thường dùng trong các công trình thuộc thành nội Huế.

   4. Kết luận

   Pháp lam đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho thiết kế không gian và trang thiết bị nội thất đương đại. Việc ứng dụng pháp lam Huế không chỉ mang lại vẻ đẹp độc đáo, sang trọng cho không gian sống mà còn góp phần bảo tồn di sản và phát huy giá trị truyền thống của dân tộc.

   Để phát huy tối đa tiềm năng của pháp lam, cần kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa kỹ thuật thủ công và công nghệ tiên tiến. Việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm pháp lam mới, đa dạng về mẫu mã, kiểu dáng và phù hợp với nhu cầu của thị trường là một hướng đi quan trọng. Đồng thời, cần đẩy mạnh quảng bá, giới thiệu pháp lam Huế đến với công chúng trong và ngoài nước, tạo điều kiện cho các nhà thiết kế, nghệ nhân và doanh nghiệp tiếp cận và ứng dụng pháp lam Huế vào các sản phẩm của mình.

   Bên cạnh đó, việc đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ nghệ nhân, thợ thủ công lành nghề là yếu tố then chốt để bảo tồn và phát triển nghề pháp lam Huế. Cần có các chính sách hỗ trợ, khuyến khích các nghệ nhân, làng nghề truyền thống, tạo điều kiện thuận lợi cho họ tiếp cận công nghệ mới, nâng cao năng lực sản xuất và chất lượng sản phẩm.

   Việc ứng dụng pháp lam trong thiết kế nội thất không chỉ là xu hướng mà còn là sứ mệnh gìn giữ văn hóa dân tộc. Đây cũng là cơ hội để ngành thiết kế Việt Nam tạo ra sản phẩm độc đáo, mang bản sắc và cạnh tranh quốc tế.

Chú thích:
* Trường Đại học Văn Lang.
1, 2, 3, 5, 6 Tạp chí Elle Decoration (10.2017): “Chuyên đề Huế vàng son: Pháp lam Huế trên kiến trúc cung đình”, https:// www.elledecoration.vn/cultural-special/heritage/huevang-son-phap-lam-hue-tren-kien-truc-cung-dinh.
4 Hoàng Thị Hương (2021): “Pháp lam trang trí ở Đại Nội Huế”, Tạp chí Nghiên cứu & Phát triển, số 3 (166).