Trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển, gốm sứ Bình Dương đã khẳng định vị thế là một trong những trung tâm sản xuất gốm thủ công quan trọng bậc nhất tại khu vực Nam Bộ. Sự giao thoa văn hóa giữa các dòng di dân người Hoa và cộng đồng cư dân bản địa đã tạo nên một sắc thái thẩm mĩ độc bản, nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hoá và nghệ thuật đặc trưng của vùng đất Nam Bộ, được thể hiện qua những sản phẩm gốm sứ bình dị. Hiện nay, trong bối cảnh quá trình đô thị hóa và sự thay đổi trong thị hiếu tiêu dùng đương đại, di sản gốm sứ Bình Dương đang đối mặt với nguy cơ đứt gãy mạch nguồn văn hóa, các bộ sưu tập tư nhân nổi lên như một nhân tố then chốt trong việc lưu giữ đặc trưng nghệ thuật tạo hình của di sản. Khác với các thiết chế bảo tàng công lập vốn tập trung vào tính hệ thống và chính thống, các sưu tập tư nhân phản ánh một góc nhìn đa dạng và sống động hơn về đời sống tinh thần của cư dân địa phương. Như đã được khẳng định, các hiện vật này chính là những bằng chứng vật chất xác thực nhất về sự khéo léo, óc sáng tạo và cả tâm hồn của những nghệ nhân gốm Bình Dương thời bấy giờ.
Sức hút của gốm Bình Dương trong các bộ sưu tập tư nhân không chỉ nằm ở tuổi đời của hiện vật mà còn ở sự phong phú về loại hình, từ đồ thờ tự, đồ gia dụng đến các sản phẩm trang trí ngoại thất với sắc men đa dạng. Đặc biệt, việc nghiên cứu các bộ sưu tập này cho thấy một sự kế thừa liên tục về phong cách nghệ thuật, nơi mà “gốm đã đạt đến sự tinh xảo và vươn ra thị trường thế giới”1. Với vai trò và tầm quan trọng của gốm sứ Bình Dương trong các bộ sưu tập tư nhân, bài viết này thông qua việc khảo sát, phân tích các hiện vật, nhằm nhận diện một cách hệ thống các giá trị thẩm mĩ và văn hóa đặc trưng của dòng gốm này. Từ đó, tác giả mong muốn làm rõ vai trò của các cá nhân trong việc bảo tồn di sản, góp phần đưa những giá trị văn hóa truyền thống trở lại dòng chảy của đời sống xã hội hiện đại.
Bài viết vận dụng lý thuyết di sản văn hóa và biểu tượng luận để lý giải di sản gốm sứ Bình Dương, qua đó làm rõ vai trò của sưu tập tư nhân như một thiết chế lưu giữ ký ức văn hóa và giải mã các họa tiết gốm như những biểu tượng phản ánh tâm thức dân gian Nam Bộ. Về tiến trình thực hiện, phương pháp nghiên cứu tài liệu giúp hệ thống hóa bối cảnh lịch sử và đặc trưng tạo hình gốm Nam Bộ, làm tiền đề đối chiếu với thực tế. Phương pháp khảo sát điền dã và quan sát trực tiếp tại các bộ sưu tập tiêu biểu (Nguyễn Hữu Phúc, Nguyễn Văn Toàn...) cho phép thu thập dữ liệu sơ cấp chuẩn xác về kỹ thuật chế tác và sắc men qua các kỹ thuật đo đạc, ảnh tư liệu. Song song đó, phương pháp phỏng vấn sâu các nhà sưu tập và nghệ nhân được triển khai để khai thác giá trị phi vật thể, khẳng định đây là nơi “lưu giữ văn hóa tâm linh” và kết nối quá khứ - hiện tại. Cuối cùng, kỹ thuật phân tích thẩm mĩ và so sánh với các dòng gốm Biên Hòa, Cây Mai, Hoa Nam giúp nhận diện rõ quá trình biến đổi kỹ nghệ và bản sắc riêng biệt của gốm sứ Bình Dương.
1. Đặc trưng văn hóa, nghệ thuật của gốm sứ Bình Dương qua các sưu tập tư nhân
Đặc trưng nổi bật nhất của gốm sứ Bình Dương chính là tính đa dạng trong sắc diện thẩm mĩ, kết quả của sự giao thoa kỹ nghệ giữa các dòng gốm Quảng Đông, Triều Châu và Phúc Kiến với tâm thức dân gian bản địa. Qua khảo sát các bộ sưu tập tư nhân, có thể nhận thấy hệ thống bảng màu gốm sứ Bình Dương rất phong phú, từ sắc men trắng xanh thanh nhã của dòng gốm Tân Phước Khánh đến kỹ thuật men đa sắc rực rỡ đặc trưng của dòng Lái Thiêu. Sự độc đáo này không chỉ nằm ở công thức pha chế men tro, men đá truyền thống mà còn ở lối vẽ trực tiếp lên cốt gốm trước khi nung, tạo nên những đường nét phóng khoáng, tự nhiên. Như đã phân tích, gốm Bình Dương không hướng tới sự trau chuốt, cầu kỳ của gốm cung đình mà tập trung biểu đạt vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi, phản ánh rõ nét tính cách bộc trực và cởi mở của con người vùng đất Nam Bộ.
Đi sâu vào phân tích, có thể thấy hệ thống đồ án trang trí trên gốm sứ Bình Dương là một kho tàng ngôn ngữ hình ảnh giàu giá trị thẩm mĩ và tính nhân văn. Chiếm ưu thế trong các sưu tập tư nhân là nhóm họa tiết động vật và thực vật mang ý nghĩa cát tường như con gà, con cá, hoa cúc, tùng hạc và mẫu đơn. Trong đó, biểu tượng con gà trống trên bát đĩa Lái Thiêu đã trở thành một chỉ dấu nhận diện di sản, không chỉ biểu thị cho đức tính “Ngũ đức” (Văn, Võ, Dũng, Nhân, Tín) mà còn là hiện thân của lời chúc bình an, sung túc trong đời sống hằng ngày của cư dân lao động. Những nét vẽ này thường được thực hiện thủ công với tốc độ nhanh, tạo ra sự biến ảo về đậm nhạt, khiến cho hiện vật gốm dù là đồ gia dụng rẻ tiền vẫn mang trong mình giá trị nghệ thuật đặc sắc và sức sống bền bỉ qua thời gian.
Các đồ án hoa văn đặc trưng như con gà, hoa cúc hay tùng hạc trên gốm Lái Thiêu và Tân Phước Khánh không đơn thuần là yếu tố trang trí thị giác mà là những “văn bản văn hóa” chứa đựng diễn ngôn về nhân sinh quan và ước vọng về một cuộc sống sung túc của cư dân Nam Bộ xưa. Điều này phù hợp với nhận xét của Nguyễn An Dương về mỗi họa tiết trên gốm sứ Bình Dương là một sự kết tinh giữa kỹ nghệ và tâm thức dân gian, phản ánh chiều sâu tư tưởng của người thợ gốm qua từng thời kỳ2.
Bên cạnh đó, đặc trưng văn hóa, nghệ thuật còn được thể hiện qua sự biến chuyển về loại hình và công năng của sản phẩm để thích nghi với môi trường sống tại Bình Dương. Các nhà sưu tập tư nhân đã bảo tồn được sự chuyển tiếp từ các dòng đồ thờ tự trang nghiêm mang đậm dấu ấn phong kiến sang các loại hình đồ gia dụng phục vụ sản xuất và sinh hoạt như lu, chậu, bình, bát, đĩa và các tượng gốm trang trí sân vườn. Như minh họa ở hình, nhiều hiện vật như bình, bát được trang trí họa tiết hoa cúc dây. Điều này chứng minh cho sự kế thừa dòng gốm xanh trắng nhưng với phong cách bình dân hóa. Sự xuất hiện của các đồ án phong cảnh sơn thủy hay các tích truyện dân gian trên gốm cho thấy một quá trình Việt hóa mạnh mẽ các yếu tố văn hóa ngoại lai. Chính sự tổng hòa giữa kỹ thuật nung lò bầu, lò ếch truyền thống với tư duy thẩm mĩ thực dụng nhưng đầy tinh tế đã tạo nên một diện mạo nghệ thuật gốm sứ Bình Dương vừa có tính kế thừa lịch sử, vừa mang hơi thở thời đại mạnh mẽ. So sánh trực quan cho thấy sự tương đồng giữa họa tiết trên gốm Hoa Nam (Trung Quốc) và gốm Lái Thiêu, qua đó thể hiện một quá trình “Việt hóa” trong nét vẽ. Nét vẽ Lái Thiêu thường lỏng tay, mộc mạc hơn.
2. Lăng kính từ các sưu tập tư nhân tiêu biểu tại Bình Dương
Kết quả khảo sát điền dã cho thấy, các sưu tập tư nhân tại Bình Dương chính là những không gian lưu giữ di sản sống động, nơi hiện vật gốm được bảo tồn trong mối quan hệ mật thiết với đời sống thường nhật. Điển hình như bộ sưu tập của ông Nguyễn Hữu Phúc hay ông Nguyễn Văn Toàn, quy mô và sự phong phú của các hiện vật tại đây đã cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về dòng chảy gốm sứ Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX. Tại đây, hệ thống hiện vật được phân loại một cách tự nhiên theo các nhóm công năng rõ rệt: từ nhóm đồ thờ tự (lư hương, chân đèn, tượng thờ) mang đậm dấu ấn tín ngưỡng dân gian đến nhóm đồ gia dụng (tô, chén, dĩa, ấm trà) phản ánh sinh hoạt của tầng lớp bình dân, đặc biệt là nhóm gốm trang trí ngoại thất tiêu biểu cho kỹ nghệ gốm cây mai xưa.
Điểm khác biệt cốt lõi khi nhìn di sản qua lăng kính tư nhân chính là tính nguyên bản và câu chuyện đi kèm hiện vật. Trong khi các bảo tàng nhà nước thường chú trọng vào tính hệ thống và niên đại, các nhà sưu tập tư nhân lại đặc biệt quan tâm đến những biến thể độc đáo trong nét vẽ hoặc các lỗi nung tạo nên sự duy nhất của hiện vật. Chẳng hạn, trong sưu tập của các cá nhân tại Bình Dương, người ta có thể tìm thấy những chiếc đĩa Lái Thiêu mang giá trị nghệ thuật đặc biệt do sự ngẫu hứng của người thợ gốm. Chính những hiện vật này “tuy không có sự tính toán chi ly từng centimet của các chương trình vẽ máy tính, mà tính quyết định hoàn toàn nằm ở sự tinh tế của con mắt người làm nghề. Qua từng công đoạn, mỗi tượng ở xưởng lại được khoác thêm một lớp áo hoàn hảo của tay nghề, cũng như thêm một tấm lòng của những người tham gia sản xuất. Có lẽ vì thế mà cái hồn của gốm thủ công luôn trường tồn trước bao biến động của thời cuộc”4.
Hơn nữa, sự hiện diện của các bộ sưu tập tư nhân còn phản ánh một xu hướng dân chủ hóa di sản. Thay vì bị ngăn cách bởi tủ kính, các hiện vật gốm trong tay nhà sưu tập thường được trưng bày trong không gian gia đình, tạo ra sự tương tác thường xuyên giữa người sở hữu và vật thể. Sự gắn kết này không chỉ giúp bảo tồn giá trị vật thể mà còn nuôi dưỡng các giá trị phi vật thể – đó là tri thức về cách giám định, kỹ thuật nung lò xưa và những ký ức về một thời hoàng kim của làng nghề. Thực tế này khẳng định rằng, các sưu tập tư nhân không chỉ đóng vai trò là “kho lưu trữ” mà còn là những đơn vị tích cực trong việc duy trì sức sống của di sản, biến những mảnh gốm xưa cũ thành một phần của bản sắc văn hóa địa phương trong bối cảnh hiện đại.
3. Vai trò của cá nhân trong việc bảo tồn di sản
Từ kết quả nghiên cứu thực tiễn tại các bộ sưu tập tư nhân ở Bình Dương, có thể khẳng định rằng vai trò của các cá nhân không chỉ dừng lại ở sở thích sưu tầm cổ vật thuần túy mà đã trở thành một mắt xích không thể thiếu trong hệ sinh thái bảo tồn di sản văn hóa. Trong bối cảnh các nguồn lực nhà nước đôi khi còn hạn chế về kinh phí và nhân lực vận hành, các nhà sưu tập tư nhân đã tự nguyện đóng vai trò là những “người gác đền” di sản, thực hiện sứ mệnh lưu giữ những mảnh ghép lịch sử khỏi sự thất lạc và chảy máu cổ vật. Việc cá nhân hóa công tác bảo tồn giúp cho hiện vật có một đời sống khác: chúng được chăm sóc, nghiên cứu và trân trọng bằng một sự thấu cảm đặc biệt, tạo nên sức sống bền bỉ cho di sản trong lòng đời sống hiện đại.
Một khía cạnh thảo luận quan trọng khác chính là sự đóng góp của các cá nhân trong việc duy trì và truyền dạy tri thức bản địa. Các nhà sưu tập tại Bình Dương không chỉ sở hữu hiện vật mà còn sở hữu kho tàng tri thức sống về kỹ thuật làm gốm, cách xem men, đoán lò và nhận diện các đồ án hoa văn xưa. Qua các buổi đàm đạo, giao lưu và trưng bày tại gia, họ vô hình trung đã tạo ra một môi trường giáo dục di sản cộng đồng không chính quy nhưng vô cùng hiệu quả. Chính nỗ lực này đã góp phần khẳng định rằng: Bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại những vật thể của quá khứ, mà là giữ lại hơi thở và linh hồn của làng nghề cho thế hệ mai sau, như chia sẻ của ông Nguyễn Hữu Phúc với tác giả bài viết: “Mỗi cổ vật đều có một giá trị văn hóa, lịch sử riêng và việc sưu tầm được cổ vật là rất khó khăn. Nhưng nếu chỉ giữ khư khư cho riêng mình thì giá trị văn hóa, lịch sử đó không phát huy được là mấy. Do vậy, tôi luôn mong muốn được giới thiệu đến công chúng những cổ vật, hiện vật của cha ông để mọi người hiểu rõ và tự hào hơn về những thành tựu trong lao động, sản xuất, chế tác đồ thủ công của tổ tiên, quê hương mình”5. Vì thế, đây là một mô hình xã hội hóa bảo tồn cần được khuyến khích và nhân rộng.
Cuối cùng, vai trò của cá nhân còn thể hiện ở khả năng kết nối di sản với phát triển kinh tế - du lịch địa phương. Các không gian trưng bày tư nhân, với sự linh hoạt và cá tính riêng, có thể trở thành những điểm đến văn hóa hấp dẫn, góp phần quảng bá thương hiệu gốm sứ Bình Dương ra thế giới. Điều này cho thấy cần có một cơ chế phối hợp chặt chẽ hơn giữa các thiết chế nhà nước và các nhà sưu tập tư nhân. Khi các cá nhân được hỗ trợ về mặt pháp lý và chuyên môn giám định, họ sẽ trở thành cánh tay nối dài đắc lực của bảo tàng công lập, biến di sản gốm sứ thành một nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, thúc đẩy bản sắc và kinh tế vùng đất Thủ trong tương lai.
4. Kết luận
Nghiên cứu về di sản gốm sứ Bình Dương qua lăng kính các bộ sưu tập tư nhân cho phép rút ra những nhận định mang tính tổng kết về giá trị và sức sống của dòng gốm này. Trước hết, gốm sứ Bình Dương được khẳng định là một thực thể di sản độc đáo, kết tinh từ sự giao thoa kỹ nghệ đa văn hóa nhưng vẫn giữ trọn hồn cốt dân gian Nam Bộ thông qua các đồ án biểu tượng đặc trưng như con gà, hoa cúc hay tùng hạc. Sự tồn tại phong phú của hiện vật trong các sưu tập tư nhân minh chứng rằng, các cá nhân không chỉ đóng vai trò lưu giữ vật thể thuần túy mà còn là những người bảo tồn ký ức sống và tri thức bản địa, lấp đầy những khoảng trống tư liệu mà các thiết chế công lập chưa thể bao quát hết. Sức sống của gốm Bình Dương trong đời sống hiện đại chính là biểu hiện sinh động của quá trình chuyển đổi giá trị từ vật dụng sinh hoạt thành biểu tượng văn hóa, khẳng định vị thế của nó như một nguồn lực nội sinh quan trọng trong dòng chảy di sản dân tộc.
Từ những kết luận trên, nghiên cứu đưa ra các đề xuất chiến lược nhằm tối ưu hóa việc phát huy giá trị di sản gốm sứ Bình Dương trong bối cảnh mới. Về phía cơ quan quản lý, cần thiết lập một cơ chế phối hợp chính thức và linh hoạt với các nhà sưu tập tư nhân, thông qua việc hỗ trợ pháp lý, nghiệp vụ giám định và công nhận các Bảo tàng gia đình để tạo động lực cho các triển lãm chuyên đề phục vụ cộng đồng. Song song đó, cộng đồng sưu tầm cần chủ động hình thành các mạng lưới kết nối, thực hiện số hóa tư liệu hiện vật để xây dựng hệ thống bảo tàng ảo, giúp di sản tiếp cận gần hơn với giới trẻ và công chúng quốc tế. Đặc biệt, việc kết hợp bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa trải nghiệm sẽ là hướng đi bền vững, biến các không gian sưu tập tư nhân thành những điểm dừng chân văn hóa, nơi du khách có thể trực tiếp tương tác với ký ức làng nghề, từ đó tạo ra giá trị kinh tế và tinh thần hài hòa cho vùng đất Bình Dương.
Chú thích:
*, ** Trường Đại học Văn Lang.
1 Quốc An (2022): “Lưu giữ văn hóa tâm linh với nghệ thuật gốm Nam Bộ”, Tạp chí Phật giáo điện tử, nguồn: https:// phatgiao.org.vn/luu-giu-van-hoa-tam-linh-voi-nghe-thuatgom-thu-cong-nam-bo-d55132.html.
2 Nguyễn Văn Thủy (2008), Nghề gốm ở Bình Dương từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1975, Luận văn ngành Lịch sử Việt Nam, Viện Phát triển bền vững vùng Nam Bộ.
3 https://covattinhhoa.vn/news/detail/1157/do-su-cuoithoi-thanh/dau-thoi-dan-quoc-tai-phong-khe-trieu-chautinh-quang-dong.cvth.
4 Nguyễn An Dương (Chủ biên, 1992), Gốm sứ Sông Bé, NXB. Tổng hợp Sông Bé.
5 Thái Long Quân (2017), Thực trạng sưu tập và định hướng xây dựng mô hình bảo tàng cổ vật gốm sứ tư nhân tại tỉnh Bình Dương, Luận văn, Trường Đại học Văn hóa, tr. 44.