Công nghệ số đang trở thành một trong những yếu tố tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục và nghệ thuật. Sự phát triển của các nền tảng số, công nghệ thiết kế, truyền thông đa phương tiện và không gian trưng bày trực tuyến đã làm thay đổi căn bản cách thức sáng tác, tiếp nhận và giảng dạy nghệ thuật. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu lại các loại hình nghệ thuật truyền thống dưới góc nhìn đương đại là yêu cầu mang tính cấp thiết.
Nghệ thuật sơn mài Việt Nam, với lịch sử hình thành và phát triển gắn liền với quá trình hiện đại hóa mĩ thuật dân tộc, vừa mang giá trị di sản, vừa thể hiện khả năng thích ứng linh hoạt với các bối cảnh xã hội khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện nay vẫn tập trung vào khía cạnh lịch sử, kỹ thuật và giá trị truyền thống của sơn mài, trong khi tác động của công nghệ số đối với loại hình nghệ thuật này chưa được xem xét một cách hệ thống, đặc biệt từ góc độ lý luận và giáo dục mĩ thuật.
1. Về một số hướng nghiên cứu về nghệ thuật sơn mài Việt Nam
Trong lịch sử nghiên cứu mĩ thuật Việt Nam, nghệ thuật sơn mài chủ yếu được tiếp cận từ hai hướng chính: lịch sử hình thành và phát triển chất liệu, cùng với nghiên cứu kỹ thuật tạo tác. Các công trình tiêu biểu thường tập trung làm rõ nguồn gốc sơn ta, quy trình kỹ thuật truyền thống, cũng như sự hình thành của tranh sơn mài hiện đại gắn với Trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông Dương. Cách tiếp cận này đóng vai trò quan trọng trong việc khẳng định vị thế của sơn mài như một loại hình nghệ thuật đặc thù của mĩ thuật Việt Nam. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu vẫn đặt sơn mài trong một hệ quy chiếu tương đối ổn định, nhấn mạnh tính kế thừa và bảo tồn, trong khi ít chú ý đến những biến đổi mang tính hệ hình của nghệ thuật sơn mài trong bối cảnh xã hội và công nghệ đương đại.
Từ nửa sau thế kỷ XX, nghệ thuật sơn mài Việt Nam bắt đầu được nghiên cứu trong mối quan hệ với mỹ thuật hiện đại và đương đại. Các công trình ở hướng này quan tâm đến phong cách cá nhân của nghệ sĩ, sự đổi mới ngôn ngữ tạo hình và sự mở rộng đề tài thể hiện. Tuy nhiên, ngay cả trong các nghiên cứu về sơn mài đương đại, công nghệ số thường chỉ xuất hiện như một yếu tố bối cảnh chung, chưa được phân tích như một nhân tố có khả năng làm thay đổi cấu trúc sáng tác, phương thức trình diễn và diễn ngôn lý luận của nghệ thuật sơn mài. Đây chính là tiền đề để đặt ra yêu cầu mở rộng hướng tiếp cận nghiên cứu trong giai đoạn hiện nay.
2. Nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong bối cảnh công nghệ số
Công nghệ số không trực tiếp can thiệp vào quy trình thủ công truyền thống của sơn mài, nhưng tác động sâu sắc đến tư duy sáng tác của nghệ sĩ. Việc sử dụng các công cụ số trong quá trình phác thảo, thiết kế bố cục và nghiên cứu hình ảnh đã làm thay đổi cách nghệ sĩ tiếp cận tác phẩm ngay từ giai đoạn ý niệm. Sự hỗ trợ của công nghệ số tạo điều kiện cho các thử nghiệm đa phương án, đồng thời thúc đẩy sự giao thoa giữa sơn mài với các loại hình nghệ thuật và thiết kế đương đại. Điều này cho thấy tư duy sáng tác sơn mài đang chuyển dịch từ mô hình tuyến tính, dựa trên kinh nghiệm cá nhân, sang mô hình mở, mang tính liên ngành và thử nghiệm.
Cùng với sự thay đổi trong tư duy sáng tác, không gian trình diễn nghệ thuật sơn mài cũng đang được mở rộng thông qua các nền tảng số và hình thức trưng bày trực tuyến. Sơn mài không còn giới hạn trong không gian triển lãm truyền thống, mà ngày càng xuất hiện trong các không gian số, nơi trải nghiệm thẩm mĩ được trung gian hóa bởi công nghệ. Sự biến đổi này đặt ra những vấn đề lý luận quan trọng liên quan đến tính nguyên bản của tác phẩm, mối quan hệ giữa vật chất và hình ảnh số, cũng như sự thay đổi trong cách tiếp nhận nghệ thuật của công chúng. Đây là những vấn đề cần được tiếp cận từ góc độ lý luận - lịch sử mĩ thuật, thay vì chỉ xem như hiện tượng kỹ thuật.
Trong bối cảnh công nghệ số, nghệ thuật sơn mài Việt Nam đang đối mặt với những thách thức mới liên quan đến bảo tồn và tái xác lập giá trị thẩm mĩ. Trước hết, đặc tính vật liệu và kỹ thuật truyền thống của sơn mài – vốn dựa trên quy trình thủ công, tính độc bản và thời gian lao động dài – đặt ra khó khăn trong việc bảo tồn khi tác phẩm được số hóa hoặc tái hiện qua các nền tảng kỹ thuật số. Việc chuyển đổi từ hiện vật sang dữ liệu số tuy mở rộng khả năng lưu trữ, phổ biến và nghiên cứu, nhưng đồng thời làm suy giảm trải nghiệm vật chất và chiều sâu cảm thụ thẩm mĩ gắn với bề mặt, ánh sắc và cấu trúc lớp của sơn mài. Bên cạnh đó, sự can thiệp của công nghệ số vào quá trình sáng tác và trình diễn cũng làm nảy sinh vấn đề về chuẩn mực thẩm mĩ. Khi sơn mài được kết hợp với hình ảnh số, trình chiếu, thực tế ảo hoặc các hình thức đa phương tiện, ranh giới giữa kế thừa truyền thống và lai ghép hình thức trở nên mờ nhạt, đặt ra câu hỏi về tính xác thực, bản sắc và giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Điều này đòi hỏi một khung lý luận mới nhằm đánh giá sơn mài không chỉ từ tiêu chí kỹ thuật truyền thống, mà còn trong mối quan hệ với bối cảnh tiếp nhận, diễn ngôn đương đại và hệ giá trị thẩm mĩ đang dịch chuyển.
Từ góc độ nghiên cứu và giáo dục mĩ thuật, vấn đề bảo tồn sơn mài trong thời đại số không thể tách rời việc tái định vị giá trị thẩm mĩ của loại hình này, hướng tới sự cân bằng giữa gìn giữ di sản và khả năng thích ứng sáng tạo trong môi trường nghệ thuật đương đại.
3. Xu hướng nghiên cứu đương đại về nghệ thuật sơn mài Việt Nam
3.1. Xu hướng tiếp cận liên ngành
Một trong những xu hướng nổi bật của nghiên cứu đương đại là sự mở rộng tiếp cận liên ngành giữa lý luận – lịch sử mĩ thuật với các lĩnh vực thiết kế, truyền thông và công nghệ số. Sơn mài không còn được xem như một chất liệu khép kín trong không gian hội họa, mà được đặt trong mối quan hệ với các thực hành sáng tạo đa dạng, từ mĩ thuật ứng dụng đến nghệ thuật thị giác đương đại. Cách tiếp cận này cho phép các nhà nghiên cứu phân tích sơn mài trong mối liên hệ với bối cảnh xã hội, thị trường sáng tạo và nhu cầu tiếp nhận của công chúng hiện đại. Đồng thời, nó góp phần mở rộng phạm vi nghiên cứu sơn mài từ đối tượng thuần túy của lịch sử mĩ thuật sang đối tượng nghiên cứu của khoa học liên ngành và giáo dục nghệ thuật.
3.2. Xu hướng sơn mài và công nghiệp văn hóa – kinh tế sáng tạo
Trong những năm gần đây, nghiên cứu về sơn mài ngày càng gắn với bối cảnh phát triển của công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Sơn mài được xem xét như một nguồn lực văn hóa có khả năng tham gia vào quá trình phát triển kinh tế – xã hội thông qua các sản phẩm sáng tạo, thiết kế ứng dụng và hoạt động quảng bá văn hóa.
Xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch từ cách nhìn coi sơn mài là “di sản cần bảo tồn” sang cách tiếp cận xem sơn mài như một giá trị văn hóa động, có khả năng tạo ra giá trị mới trong môi trường số. Tuy nhiên, cùng với cơ hội phát triển, các nghiên cứu cũng đặt ra vấn đề về nguy cơ thương mại hóa quá mức và sự suy giảm chiều sâu thẩm mĩ nếu thiếu định hướng lý luận và giáo dục phù hợp.
3.3. Xu hướng về số hóa, trình diễn và tiếp nhận nghệ thuật
Sự phát triển của công nghệ số đã mở ra những hướng nghiên cứu mới liên quan đến quá trình số hóa, trình diễn và tiếp nhận nghệ thuật sơn mài. Các nghiên cứu bước đầu quan tâm đến việc ứng dụng công nghệ trong lưu trữ, tái hiện và phổ biến tác phẩm sơn mài thông qua các nền tảng trực tuyến, bảo tàng số và không gian trưng bày ảo.
Xu hướng này đặt ra những câu hỏi học thuật quan trọng về giá trị nguyên bản của tác phẩm, mối quan hệ giữa vật chất – phi vật chất trong nghệ thuật, cũng như sự thay đổi trong cách tiếp nhận và giảng dạy mĩ thuật. Đây là hướng nghiên cứu có tiềm năng phát triển mạnh trong tương lai, đặc biệt trong bối cảnh giáo dục nghệ thuật đang đẩy mạnh chuyển đổi số.
3.4. Xu hướng phê bình và tái định vị trong diễn ngôn đương đại
Bên cạnh các nghiên cứu mang tính ứng dụng và công nghệ, một xu hướng đáng chú ý khác là sự gia tăng của các tiếp cận phê bình nhằm tái định vị nghệ thuật sơn mài trong diễn ngôn mĩ thuật đương đại. Các nghiên cứu không chỉ tập trung vào hình thức hay kỹ thuật, mà còn phân tích sơn mài như một phương tiện biểu đạt bản sắc văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Xu hướng này cho thấy nhu cầu cấp thiết của việc xây dựng một khung lý luận phù hợp để lý giải sự biến đổi của sơn mài trước tác động của công nghệ số, đồng thời tránh rơi vào hai cực đoan: bảo tồn một cách đóng kín hoặc đổi mới thiếu cơ sở lý luận. Từ góc độ giáo dục mĩ thuật, đây là nền tảng quan trọng để định hướng đào tạo và nghiên cứu nghệ thuật sơn mài trong giai đoạn hiện nay.
4. Những vấn đề đặt ra cho giáo dục mĩ thuật
Những biến đổi của nghệ thuật sơn mài trong bối cảnh công nghệ số đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với giáo dục mĩ thuật, đặc biệt trong việc điều chỉnh mục tiêu đào tạo, nội dung chương trình và phương pháp giảng dạy. Trước hết, mô hình đào tạo sơn mài hiện nay tại nhiều cơ sở vẫn thiên về truyền thụ kỹ thuật truyền thống, chú trọng tay nghề và quy trình vật liệu, trong khi chưa theo kịp những thay đổi về tư duy sáng tác, không gian trình diễn và cơ chế tiếp nhận nghệ thuật đương đại. Điều này dẫn đến khoảng cách ngày càng lớn giữa đào tạo hàn lâm và thực tiễn sáng tác – nghiên cứu sơn mài trong bối cảnh số.
Bên cạnh đó, việc tích hợp công nghệ số vào giáo dục sơn mài còn thiếu định hướng lý luận rõ ràng. Công nghệ thường được sử dụng như công cụ hỗ trợ trình chiếu, tư liệu hóa hoặc quảng bá tác phẩm, nhưng chưa được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với tư duy tạo hình, ngôn ngữ thẩm mĩ và bản sắc của sơn mài. Sự thiếu vắng khung lý thuyết đánh giá và phương pháp sư phạm phù hợp khiến việc ứng dụng công nghệ số trong đào tạo dễ rơi vào tình trạng hình thức, sao chép xu hướng, hoặc làm suy giảm giá trị đặc thù của loại hình nghệ thuật này.
Một vấn đề khác mang tính hệ thống là sự hạn chế trong tiếp cận liên ngành của giáo dục mĩ thuật. Các nội dung liên quan đến lý luận mĩ thuật đương đại, nghiên cứu văn hóa, công nghiệp sáng tạo và kinh tế nghệ thuật chưa được tích hợp đầy đủ vào đào tạo sơn mài, khiến sinh viên khó hình thành năng lực phân tích, phản biện và định vị thực hành nghệ thuật của mình trong bối cảnh xã hội – công nghệ rộng lớn hơn. Điều này làm giảm vai trò của giáo dục mĩ thuật trong việc hình thành thế hệ nghệ sĩ – nhà nghiên cứu có khả năng thích ứng và đóng góp vào diễn ngôn nghệ thuật đương đại.
Từ đó có thể thấy, giáo dục mĩ thuật hiện nay đang đứng trước yêu cầu tái cấu trúc chương trình đào tạo sơn mài theo hướng kết hợp hài hòa giữa bảo tồn giá trị truyền thống và phát triển tư duy sáng tạo gắn với công nghệ số, trên cơ sở một nền tảng lý luận – lịch sử mĩ thuật vững chắc.
5. Khoảng trống nghiên cứu và định hướng tiếp cận từ góc độ lý luận – lịch sử mĩ thuật
Từ tổng quan các hướng nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cho giáo dục mĩ thuật, có thể nhận thấy nghiên cứu về nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong bối cảnh công nghệ số hiện nay vẫn tồn tại nhiều khoảng trống học thuật đáng kể. Trước hết, phần lớn các công trình tập trung vào lịch sử hình thành, kỹ thuật chế tác hoặc phân tích tác phẩm đơn lẻ, trong khi thiếu vắng những nghiên cứu mang tính hệ thống về sự chuyển dịch tư duy thẩm mĩ và diễn ngôn nghệ thuật sơn mài dưới tác động của công nghệ số. Sơn mài thường được xem như một đối tượng bảo tồn hoặc một chất liệu truyền thống, hơn là một thực hành nghệ thuật đang vận động trong bối cảnh xã hội – công nghệ đương đại.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện có mới dừng lại ở việc mô tả hiện tượng số hóa (trưng bày trực tuyến, tư liệu hóa, quảng bá trên nền tảng số) mà chưa xây dựng được khung lý luận để lý giải mối quan hệ giữa công nghệ số với bản chất thẩm mĩ, cấu trúc tạo hình và giá trị biểu đạt của nghệ thuật sơn mài. Khoảng trống này dẫn đến sự thiếu nhất quán trong đánh giá: công nghệ số hoặc được nhìn nhận như yếu tố ngoại lai đe dọa tính truyền thống, hoặc được ca ngợi như công cụ đổi mới, mà chưa được đặt trong một diễn ngôn phê bình và lịch sử mĩ thuật mang tính phản tư.
Một hạn chế khác là sự thiếu vắng cách tiếp cận liên ngành gắn kết lý luận – lịch sử mĩ thuật với nghiên cứu văn hóa thị giác, mĩ thuật đương đại và công nghiệp văn hóa. Các công trình nghiên cứu hiếm khi đặt nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong tương quan với các thực hành nghệ thuật truyền thống khác trong khu vực, cũng như trong dòng chảy toàn cầu hóa và chuyển đổi số của nghệ thuật đương đại. Điều này khiến việc tái định vị sơn mài trong bối cảnh quốc tế còn mờ nhạt và thiếu cơ sở học thuật vững chắc.
Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất định hướng tiếp cận từ góc độ lý luận – lịch sử mĩ thuật nhằm lấp đầy các khoảng trống nghiên cứu nêu trên. Cụ thể, nghệ thuật sơn mài cần được nghiên cứu như một thực hành nghệ thuật động, trong đó truyền thống và công nghệ số không đối lập mà tương tác, tái cấu trúc lẫn nhau trong tiến trình lịch sử. Việc kết hợp phân tích lịch sử phát triển, phê bình nghệ thuật đương đại và lý thuyết văn hóa thị giác sẽ cho phép nhận diện rõ hơn sự biến đổi của ngôn ngữ thẩm mĩ sơn mài, cũng như vai trò xã hội của nó trong bối cảnh chuyển đổi số.
Cách tiếp cận này không chỉ góp phần hoàn thiện khung lý luận cho nghiên cứu nghệ thuật sơn mài Việt Nam đương đại, mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc đổi mới giáo dục mĩ thuật và định hướng đào tạo, nghiên cứu sơn mài trong tương lai.
6. Kết luận
Trên cơ sở hệ thống hóa các hướng tiếp cận lý luận và xu hướng nghiên cứu đương đại về nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong bối cảnh công nghệ số, chúng tôi đã phần nào làm rõ những chuyển dịch trong tư duy sáng tác, phương thức trình diễn và diễn ngôn thẩm mĩ. Kết quả phân tích cho thấy nghiên cứu hiện nay còn thiếu các tiếp cận lý luận, lịch sử mĩ thuật mang tính hệ thống để lý giải sự tương tác giữa truyền thống sơn mài và công nghệ số, đặc biệt trong các vấn đề bảo tồn, tái định vị giá trị thẩm mĩ và giáo dục mĩ thuật. Điều đó cho thấy sự cần thiết của việc tiếp cận nghệ thuật sơn mài như một thực hành nghệ thuật động, được đặt trong tiến trình lịch sử và các diễn ngôn mĩ thuật đương đại, thay vì chỉ xem như một loại hình cần bảo tồn kỹ thuật. Trong dài hạn, các nghiên cứu mới cần tập trung xây dựng khung lý luận phê bình cho nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong bối cảnh số hóa, đồng thời mở rộng nghiên cứu liên ngành và so sánh nhằm góp phần định vị nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong nghiên cứu và giáo dục mĩ thuật đương đại.
Chú thích:
* Trường Đại học Văn Lang.
1 Zahreddine, Nadine (2023) “The Impact of Digital Art on Traditional Arts”, The Barcelona Conference on Arts, Media & Culture. https://papers.iafor.org/wpcontent/uploads/ papers/bamc2023/BAMC2023_70949.pdf.
2 Świerczyńska-Kaczor, Urszula (2015), “Creating an Online Art Exhibition: The Impact of Online Context on the Internet User’s Experience and Behaviour”, Computer Science and Information System 6: 225–32. https://doi. org/10.15439/2015F80.
3 Vietnam Plus (2018), Experts: Lacquer Paintings Are a Vietnamese Trademark. https://en.vietnamplus.vn/expertslacquer-paintings-are-vietnamese-trademark-post132849.vnp.
4 Tien Cuong )2025), Recreating History through Lacquer Art. https://www.vietnam.vn/en/tai-hien-lich-su-bangnghe-thuat-son-mai.
5 Safford, Lisa Bixenstine (2015), Art at the Crossroads: Lacquer Painting in French Vietnam.https:// heiup.uni-heidelberg.de/journals/transcultural/article/ view/16061/16508.
6 Rina, Ratna Cahaya, Felicia Nathania, and Albert Jonathan (2024), “Redefining Art Spaces: Interactive Features in Digital Art Exhibitions”, The Kyoto Conference on Arts, Media & Culture. https://papers.iafor.org/wp-content/ uploads/papers/kamc2024/KAMC2024_86519.pdf.