1. Từ “nghệ thuật vị nghệ thuật” đến “nghệ thuật vị nhân sinh”...

   Sự dấn thân (Commitment/Engagement) không phải là một khái niệm mới, nhưng nó đã phát triển qua nhiều giai đoạn. Theo quan điểm của Jean-Paul Sartre (1905 – 1980), nhà triết học hiện sinh của Pháp, nghệ sĩ dấn thân là người ý thức được rằng sự im lặng cũng là một hình thức phát ngôn, bởi nó bao gồm sự dấn thân về tư tưởng và dấn thân về hành động. Về mặt tư tưởng, nghệ sĩ sẽ không đứng ngoài các biến động của thời đại. Họ dùng tác phẩm của mình để phản ánh hoặc phản biện, thậm chí định hướng những giá trị xã hội. Còn trong hành động, dấn thân là bước chuyển hóa của nghệ sĩ từ ý tưởng sang thực tiễn. Nghệ sĩ không chỉ vẽ ra một tác phẩm đẹp mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình tạo tác, đưa tác phẩm đến với cuộc sống, bảo tồn và tôn vinh giá trị của nó. Đây là một quá trình lao động vất vả, miệt mài và sẵn sàng chấp nhận những rủi ro, phê phán của dư luận để bảo vệ giá trị cốt lõi của sáng tạo khi nó vẫn còn chưa được xã hội nhìn nhận đúng mức. Nhà thiết kế (NTK) Sĩ Hoàng là một trong những trường hợp điển hình của sự bền bỉ, dẻo dai, bất chấp tất cả: tuổi tác, thời gian, sự khó khăn trong công việc và cuộc sống... để theo đuổi giá trị cốt lõi mà ông luôn đặt ra cho sự nghiệp của mình: Áo dài Việt Nam – biểu tượng văn hóa và ngôn ngữ đối thoại với thế giới.

   Đối với Sĩ Hoàng, sự dấn thân trong nghệ thuật đối với ông như là một sứ mệnh kép mà trong tư duy hiện đại, nó được nhìn nhận qua hai chiều kích: Chiều kích thứ nhất – chiều sâu - là sự dấn thân vào chuyên môn, nỗ lực đi tìm cái mới trong cái cũ, tức là biến những giá trị truyền thống thành ngôn ngữ đương đại. Đó là cách ông từng đưa các kỹ thuật vẽ thủ công lên vải. Chiều kích thứ hai - chiều rộng - là sự tham gia của tác giả và tác phẩm vào đời sống xã hội. Ông đã đưa truyền thống, nghệ thuật ra khỏi các bức tường của lịch sử và bảo tàng, biểu diễn nó trong cuộc sống hiện đại với nhu cầu đa chiều cùng quan điểm để nó được “sống” đúng nghĩa. Nghệ thuật của ông đã tự nuôi sống chính nó và nuôi được cả mầm yêu truyền thống trong thế hệ trẻ của người Việt.

   Trong bối cảnh của sự phát triển nền kinh tế sáng tạo, khi ý tưởng và tri thức là động lực chính cho tăng trưởng kinh tế thì sáng tạo trở thành giá trị lớn nhất. Người ta không chỉ sản xuất, mua bán các sản phẩm vật chất đơn thuần mà người ta còn tạo ra, bán và mua những câu chuyện, những cảm xúc, cả bản sắc văn hóa trong mỗi sản phẩm đó. NTK Sĩ Hoàng đã thành công trong việc dịch chuyển giá trị từ thông thường đến giá trị nghệ thuật. Những chiếc áo dài của ông luôn mang một giá trị vô hình về văn hóa, truyền thống và nhân văn. Những giá trị đó lớn lao hơn cả giá trị kinh tế và giá trị sử dụng mà chiếc áo đó mang lại cho người dùng. Mỗi người phụ nữ, khi khoác lên mình chiếc áo dài Sĩ Hoàng, họ như được biến hình thành một biểu tượng văn hóa truyền thống và đương đại, vừa rạng ngời, vừa sâu lắng. NTK Sĩ Hoàng đã không nhốt mình vào xưởng thiết kế. Bằng tất cả nỗ lực của bản thân để đóng nhiều vai khác nhau trong chuỗi hoạt động nghề nghiệp, ông đã tự biến mình thành người kết nối giữa di sản, du lịch, giáo dục và thương mại. Ông thực sự trở thành người nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà giáo trong vai trò doanh nhân sáng tạo. Ở thời điểm những năm cuối của thập niên 80 thế kỷ XX, khi bức tường ngăn cách văn hóa và thương mại giữa Việt Nam và thế giới vẫn chưa được mở rộng, NTK Sĩ Hoàng đã buộc bản thân phải thay đổi tư duy: ông không đơn thuần chỉ theo đuổi con đường nghệ thuật mà còn biến việc mưu sinh trở thành con đường thử nghiệm, thành lối đi để thực thi nghệ thuật. Áo dài đối với ông, không chỉ cần đẹp mà nó còn cần phải sống. Áp lực kinh tế rất dễ làm sai lệch đích đến của nghệ thuật nên ông hiểu rằng cần bản lĩnh để từ chối những lợi nhuận ngắn hạn nhằm giữ vững thương hiệu cá nhân.

   2. Đến hành trình trở thành nghệ sĩ - doanh nhân sáng tạo

   Vào những năm cuối thế kỷ XX, sự mở cửa trong nhiều lĩnh vực - trong đó có kinh tế, giáo dục và văn hóa của Việt Nam - đã thổi luồng gió mới, làm thay đổi cách tư duy về nghề của giới những người làm nghệ thuật trong cả nước, đặc biệt tại các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh. Các gallery tranh, các quầy băng đĩa nhạc, hội chợ, show trình diễn hay phim ảnh liên tục đổi mới và phát triển. Tuy vậy, rất nhiều nghệ sĩ theo cách truyền thống vẫn tập trung vào cái “Tôi” nghệ thuật và thường bị phụ thuộc vào các bên trung gian như Gallery, Nhà xuất bản, Hãng phát hành… NTK Sĩ Hoàng đã lựa chọn một con đường riêng một cách dứt khoát và mạnh mẽ: Ông không chỉ sáng tạo tác phẩm mà còn trực tiếp xây dựng mô hình kinh doanh xung quanh bản sắc cá nhân và những tác phẩm của mình. Với ông, ranh giới giữa nghệ thuật và kinh tế đang dần mờ nhạt.

   Có thể thấy, trong bối cảnh kinh tế mở cửa, - kinh tế sáng tạo - sự dấn thân của NTK Sĩ Hoàng có thể tóm gọn theo mô hình vòng lặp giá trị: Khai phá (Exploration) – Cách tân (Innovation) – Hiện thực hóa (Realization). Trong đó, sự khai phá là bước NTK dấn thân tìm tòi di sản khi ông ngày đêm nghiên cứu các mẫu áo dài cổ, tìm hiểu kỹ thuật cắt may truyền thống để đưa ra phương pháp phù hợp với những sáng tạo của mình. Cách tân là cách ông áp dụng tư duy mĩ thuật hiện đại để tạo ra những tác phẩm mang phong cách đương đại mà vẫn không lấn át vẻ đẹp truyền thống, đáp ứng nhu cầu thị hiếu của đông đảo khách hàng trong và ngoài nước. Đây cũng là bước quan trọng nhất của kinh tế sáng tạo: Biến di sản thành tài sản. Và, bước cuối cùng trong vòng lặp giá trị chính là khả năng hiện thực hóa các ý tưởng của NTK. Ông đã tự xây dựng hệ sinh thái cho nghệ thuật của mình: đó là chuỗi cửa hàng, showroom và đặc biệt là Bảo tàng Áo dài. Đây là sự dấn thân không biết mệt mỏi, trải qua ngàn khó khăn trong suốt thời gian dài mà chỉ một nghệ sĩ yêu truyền thống, yêu nghệ thuật tha thiết, sống hết mình vì giá trị mà ông tin tưởng mới có thể tạo nên thành công.

   Sự dấn thân của nghệ sĩ trong thời đại ngày nay không còn là hình ảnh người nghệ sĩ nghèo trong căn gác nhỏ. Đó thực sự là khả năng người nghệ sĩ dám bước ra ngoài xã hội, tham gia một môi trường đầy biến động, nơi thử thách tài năng, trí tuệ và bản lĩnh của những nhà sáng tạo dám bước lên làm chủ tương lai. NTK Sĩ Hoàng đã thành công trong việc sử dụng kinh tế như một sức mạnh để phụng sự văn hóa, bởi ông hiểu rằng, để nghệ thuật trường tồn thì phải trao cho nó điều kiện để tự sống sót và phát triển mạnh mẽ ngay trong sự cạnh tranh khốc liệt của nền kinh tế thị trường.

   3. Quá trình hoạt động nghệ thuật và những dấu ấn sáng tạo áo dài

   Vào những năm 1988-1989, Sĩ Hoàng có điểm khởi đầu khá đặc biệt: từ giá vẽ đến tà áo lụa. Sự dấn thân của ông không bắt đầu từ xưởng thiết kế, nhà may mà từ giảng đường của một trường đại học danh tiếng: Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh. Thời điểm đó, ông giữ vai trò là một giảng viên khoa Hội họa. Kinh nghiệm giảng dạy và kiến thức nghề khiến ông luôn nhìn nhận mọi vật thể dưới lăng kính của màu sắc, đường nét và bố cục. Đây là điểm rất khác biệt của ông với những nhà may sừng sỏ của Thành phố Hồ Chí Minh lúc bấy giờ. Và, trong một cuộc thi Hoa hậu Áo dài Thành phố Hồ Chí Minh năm 1989, lần đầu tiên, Sĩ Hoàng đã gây kinh ngạc cho giới thời trang chuyên nghiệp khi trình làng bộ sưu tập áo dài được vẽ thủ công. Trong bối cảnh các sản phẩm áo dài lúc bấy giờ thường được tạo nên bởi gấm, vải, lụa… có hoa văn luôn được dệt sẵn thì việc đưa ngôn ngữ hội họa trực tiếp lên thân áo để nghệ thuật hiện đại hiển thị sinh động uyển chuyển theo từng đường cong cơ thể và những bước chân, dải áo tung bay... Đó thực sự là một cuộc cách mạng về thị giác bùng nổ trong làng thời trang truyền thống.

   Ở lần đầu tiên này, khi trình diện trong giới chuyên nghiệp thời trang áo dài, ông đã táo bạo và thành công trong việc tạo ra một cú hích định mệnh cho sự nghiệp của mình. Với triết lý “tác phẩm di động”, ông không coi áo dài chỉ là món hàng may mặc đơn thuần nữa mà mỗi chiếc áo là một bức tranh và mỗi người mặc là một sự hoàn thiện để tác phẩm bước ra ngoài không gian sống. Ông đã khai mở ra vùng khái niệm: Áo dài nghệ thuật Việt Nam (Vietnam Artistic Ao Dai). Sau thành công bước đầu, ông đi những bước vững chắc tiếp theo để định hình phong cách riêng: kỹ thuật vẽ trên lụa may áo và bài toán chất liệu.

   Sự dấn thân chuyên môn của NTK Sĩ Hoàng thể hiện ở việc làm chủ chất liệu. Việc sáng tạo tác phẩm trên giấy hay toan với các chất liệu truyền thống của hội họa đã luôn là những tìm kiếm và thách thức cho các nghệ sĩ. Tuy vậy, Sĩ Hoàng lại bỏ công sức đi tìm kỹ thuật vẽ trên lụa dệt may, vừa mềm rủ, vừa dễ loang nhòe… quả thực là một thử thách nghiệt ngã bởi thường những tấm lụa may áo cao cấp nếu hỏng sẽ là một món kinh phí không hề nhỏ. Việc thử nghiệm cũng là hành trình đi tìm chất liệu màu phù hợp, phương pháp dùng bút và các công cụ hỗ trợ sao cho đạt hiệu quả trong, mềm, không phai nhạt mà vẫn đạt tinh thần nghệ thuật. Ông đã dành nhiều thời gian để làm điều đó cho tới khi tìm được chất liệu màu chuyên dụng, đảm bảo không phai khi giặt và không bị cứng khi sử dụng. Ngôn ngữ nghệ thuật trong các bản vẽ trên áo mà ông thiết kế cũng được lấy cảm hứng từ các họa tiết cổ từ kho tàng hoa văn trang trí của các dân tộc Việt. Không sao chép nguyên bản các họa tiết cổ, ông tìm hướng cách tân chúng để đưa vốn dân tộc trở nên sống động trên các sàn diễn và trong đời sống. Các hình tượng hoa sen, chim hạc, thổ cẩm dân tộc hay tranh dân gian được ông tái cấu trúc lại theo tư duy mĩ thuật đương đại, tạo nên một diện mạo thời trang vừa lạ lùng kiêu sa, vừa thân quen gần gũi. Hành trình dấn thân trên con đường nghệ thuật và mưu sinh của Sĩ Hoàng được đánh dấu bằng những cột mốc quan trọng, đưa tên tuổi ông vượt ra khỏi biên giới quốc gia.

   Vào thập niên 90 của thế kỷ XX, thương hiệu Nhà thiết kế Sĩ Hoàng dần hình thành, xác lập phân khúc áo dài cao cấp vẽ tay. Đây là thời kỳ ông chứng minh rằng: nghệ thuật khi được định hướng đúng trong việc quay lại phục vụ xã hội thì nó có thể nuôi sống nghệ sĩ, nuôi sống con đường hoàn thiện của chính nghệ thuật một cách vinh quang. Cho đến những năm đầu của thế kỷ XXI, ông đã thực hiện nhiều chuyến đi trình diễn bộ sưu tập trong và ngoài nước. Việc này đã tạo cho ông điều kiện cởi mở để giới thiệu văn hóa Việt ra cộng đồng quốc tế. Ông đã biến những màn trình diễn thời trang thành bữa tiệc văn hóa nghệ thuật của người Việt thông qua nhiều sáng tạo kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Ông vừa là NTK, vừa là người sẵn sàng bảo vệ bản sắc, khẳng định chủ quyền văn hóa của tà áo dài Việt Nam trước những tượng đài thời trang nước ngoài. Những bộ sưu tập Quốc hoa hay Linh vật Việt của ông không chỉ dừng lại ở yếu tố thẩm mĩ dân tộc được giới thiệu ra bạn bè quốc tế một cách tự hào mà nó còn truyền tải ý nghĩa triết lý sâu sắc, gửi gắm những thông điệp về sự hưng thịnh của người Việt Nam thông qua các biểu tượng văn hóa, lịch sử được nghiên cứu kỹ lưỡng. Cách tân áo dài vẽ tay của NTK Sĩ Hoàng không còn đơn thuần là thay đổi diện mạo của trang phục. Nó đã đạt tới ba ý nghĩa lớn: nâng tầm giá trị kinh tế, bảo tồn di sản và khơi nguồn cảm hứng, mở đường cho hàng loạt các NTK trẻ trên con đường tìm kiếm bản sắc sáng tạo của mình.

   Là một nhà nghiên cứu di sản, ngoài áo dài, ông còn yêu cả không gian truyền thống. Ấp ủ tâm huyết xây dựng một không gian, nơi mà những tà áo đó được sinh ra, hòa quyện và gắn bó, nơi mà tà áo được đặt đúng chỗ, được nhìn nhận với đầy đủ ý nghĩa cùng sự duyên dáng thầm lặng của nó. Năm 2014, Sĩ Hoàng đã dành tất cả năng lực của mình để thành lập Bảo tàng Áo dài. Tọa lạc trong một không gian làng quê yên bình tại Quận 9, Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Áo dài ẩn hiện trong màu xanh của thiên nhiên với vẻ đẹp hoài cổ và phong cách kiến trúc đậm chất dân tộc. Cho đến nay, đây là bảo tàng duy nhất ở Việt Nam dành riêng để tôn vinh vẻ đẹp của chiếc áo dài cùng những bảo vật người thật việc thật tự kể câu chuyện của nó. Sự dấn thân trong việc tạo lập Bảo tàng chính là dấu mốc chói lọi nhất trong sự nghiệp của ông.

   Nếu áo dài vẽ tay là những thành công trên thị trường theo diện rộng để nuôi sống cả một thương hiệu đẳng cấp thì Bảo tàng Áo dài là sự dấn thân vào giữ gìn, biểu đạt chiều sâu của văn hóa, lịch sử.

   NTK Sĩ Hoàng đã dành hơn 10 năm tâm huyết, vượt qua bao khó khăn về tài chính, điều kiện xã hội và cả những định kiến để xây dựng một thiên cung cho tà áo dài Việt Nam. Tại đây, ông không chỉ trưng bày các thiết kế của mình mà còn kể cả một câu chuyện lịch sử hình thành tà áo trên đất Việt cùng những bộ sưu tập áo gắn liền với các nhân vật lịch sử (nữ tướng, chính trị gia, doanh nhân, nghệ sĩ, bác sĩ…). Ông đã tạo ra một giá trị lớn hơn cả giá trị lưu trữ, đó là sự giáo dục cộng đồng và sự hiến tặng giá trị thực tế di sản dành cho cộng đồng. Việc đến thăm Bảo tàng Áo dài khiến cho mỗi người phụ nữ Việt khi mang trên mình chiếc áo sẽ cảm nhận dòng máu truyền thống chảy trong huyết mạch luôn nóng hổi đầy tự hào.

   Với đứa con tinh thần đồ sộ nhất này, NTK Sĩ Hoàng đã đặt cược toàn bộ cả sự nghiệp và tài chính của mình vào đó, nơi lý tưởng nghệ thuật và quy luật kinh tế gặp nhau ở điểm giao thoa di sản. Sĩ Hoàng hiểu rằng, nếu chỉ dừng lại ở việc thiết kế và bán áo dài, giá trị thương hiệu sẽ mất đi khi người nghệ sĩ không còn tồn tại. Vượt qua tất cả những khó khăn chồng chất, từ nguồn vốn đầu tư khổng lồ cho đến việc duy trì bảo tồn, tạo dựng môi cảnh và hệ thống nhân sự với độ rủi ro cao và thu hồi vốn chậm, Sĩ Hoàng vẫn quyết liệt đến cùng. Để bây giờ, Bảo tàng Áo dài đã trở thành một điểm đến của đông đảo khách du lịch, các show trình diễn, các sự kiện văn hóa nghệ thuật và nhiều nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Ông đưa vào đó một mô hình kinh doanh táo bạo: lấy văn hóa nuôi văn hóa. Bảo tàng Áo dài của ông không phải là một kho đồ cổ tĩnh lặng. Nó đã trở thành một hệ sinh thái nghệ thuật sống động trong lòng thành phố.

   4. Bản sắc và giá trị văn hóa thương hiệu Áo dài Việt Nam

   Nhìn lại sự nghiệp của NTK Sĩ Hoàng, người ta thấy một sự nhất quán bền bỉ và quyết liệt: Ông dấn thân vào mưu sinh để có thực lực kinh tế, để tự mình có đủ điều kiện hiện thực hóa những ước mơ lớn lao của cuộc đời mình nhưng cũng chưa bao giờ bị đồng tiền dẫn dắt và làm méo mó nghệ thuật. Với thành công này, NTK Sĩ Hoàng đã chứng minh được triết lý sâu sắc mà ông theo đuổi: Kinh tế là phương tiện, nghệ thuật và di sản là mục đích. Hiện nay, họa sĩ, NTK Sĩ Hoàng đang là Giảng viên khoa Thiết kế, Thời trang tại Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, Chủ tịch Viện nghiên cứu Trang phục Việt và là Nghiên cứu sinh tại Đại học Hamburg, Cộng hòa Liên bang Đức với đề tài Bản sắc và giá trị văn hóa thương hiệu qua Áo dài Việt Nam. Quá trình xây dựng sự nghiệp của NTK Sĩ Hoàng là một đồ thị đi lên từ những nét vẽ tay tỉ mỉ trên lụa đến cả công trình kiến trúc đồ sộ giữa lòng thành phố. Sự thành công của ông đã chứng minh rằng: Khi người nghệ sĩ dám bước ra khỏi vùng an toàn của giá vẽ để tham gia vào dòng chảy của cuộc sống, với tri thức, sáng tạo và sự dấn thân không mệt mỏi, họ có thể tạo nên những di sản sống mãi với thời gian. Hành trình dấn thân của NTK Sĩ Hoàng không chỉ để lại những bộ sưu tập áo dài lộng lẫy hay một bảo tàng duyên dáng. Di sản lớn nhất ông để lại chính là triết lý: sống bằng nghề và sống cho nghệ thuật một cách tự trọng và bản lĩnh.

Chú thích:
* Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Đại học Xây dựng Hà Nội.

Tài liệu tham khảo:
1. Phạm Thảo Nguyên (2019), Áo dài Lemur và bối cảnh Phong hóa & Ngày nay, NXB Hồng Đức, TP HCM.
2. Lê Sĩ Hoàng (2026 – 2030), Dự án Di sản Spiral, tài liệu của tác giả, công bố đầu năm 2026.
3. Lê Sĩ Hoàng, (2002 – 2014), Đề án xây dựng Bảo tàng Áo dài, tài liệu của tác giả.
4. Câu lạc bộ Đình làng Việt (2024), Áo dài truyền thống hành trình trở lại, NXB Thế Giới, Hà Nội.
5. Cổng thông tin Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hồ sơ Trào lưu cách tân Áo dài thứ 3.