Do hoàn cảnh lịch sử, hiện nay có gần 6 triệu người Việt Nam định cư ở 130 nước và vùng lãnh thổ trên khắp thế giới. Đây là nguồn lực rất quan trọng, là nhịp cầu kỳ diệu kết nối Việt Nam và thế giới nếu biết tiếp cận và khai thác một cách hợp lý kênh ngoại giao dựa trên nền tảng xây dựng và phát triển công nghiệp văn hóa (CNVH). Thực tế cho thấy tuy có tiềm lực to lớn nhưng trong trào lưu toàn cầu hóa mạnh mẽ, các thế hệ thứ 3, thứ 4 của lớp người Việt Nam đầu tiên định cư ở nước ngoài (lấy mốc đầu thế kỷ XX) đang đứng trước nguy cơ “mất gốc” tiếng mẹ đẻ (tiếng Việt), từ đó có nguy cơ quên đi đạo lý, nguồn cội Việt Nam. Thực trạng đáng báo động này đã đặt ra nhiệm vụ hết sức cấp thiết là gìn giữ, bảo tồn và phát huy truyền thống đạo lý Việt Nam như thế nào? Vai trò của các ngữ liệu có tính biểu tượng tác động trực tiếp đến nhiệm vụ giáo dục đạo lý Việt Nam cho người dân trong nước cũng như cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài như truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu – danh nhân văn hóa thế giới – là rất quan trọng. Từ tác phẩm này, thông qua kênh CNVH có thể thiết kế được các chương trình, hoạt động có tính “kết nối”, xuyên văn hóa, đột phá mạnh mẽ cho hoạt động giáo dục đạo lý người Việt Nam trên khắp thế giới.
1. Tầm quan trọng giáo dục đạo lý Việt Nam tiếp cận qua Lục Vân Tiên và kênh công nghiệp văn hóa
Cộng đồng người Việt Nam sống xa Tổ quốc có một cầu nối đặc biệt với quê hương, nguồn cội dân tộc chính là tiếng Việt, đây là một dấu hiệu nhận diện căn tính, bản sắc, đạo lý người Việt Nam. Khi một người Việt Nam ở nước ngoài không nói được tiếng mẹ đẻ cũng chính là lúc tự đánh mất một thành tố quan trọng của cội nguồn, bản quán là đạo lý người Việt Nam. Đạo lý người Việt Nam thể hiện qua truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu – một sản phẩm văn hóa sáng tạo kỳ diệu của người Việt Nam, không chỉ giàu sắc thái ý nghĩa, tình cảm mà còn là phương tiện giao tiếp chuyển tải tinh thần, phong tục, triết lý sống phong phú của người Việt Nam. Dù phải trải qua bao thăng trầm, ngày nay, truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên qua kênh CNVH với cách tiếp cận “số hóa văn bản cổ” đã để lại dấu ấn trang trọng tại Bảo tàng Chữ viết thế giới1.
Ở Việt Nam hiện nay, bên cạnh các ngành thuộc lĩnh vực công nghiệp truyền thống, vấn đề đặt ra là cần xác định mũi đột phá thứ hai: CNVH trong tiếp cận bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa bao gồm các lĩnh vực sử dụng năng lực sáng tạo, nguồn vốn văn hóa kết hợp chặt chẽ với ứng dụng công nghệ và kỹ năng kinh doanh, tạo ra các sản phẩm, dịch vụ văn hóa đáp ứng nhu cầu của người dân. Theo đó, cần xác định nơi khơi nguồn xây dựng và phát triển CNVH chính là từ nguồn tài nguyên di sản văn hóa vô giá của Việt Nam định vị ở từng tác giả, tác phẩm, nhân vật, sự kiện... có tiềm năng như Lục Vân Tiên, với 13 lĩnh vực: 1) Du lịch văn hóa, 2) Điện ảnh, 3) Âm nhạc, 4) Nghệ thuật biểu diễn, 5) Nghệ thuật thị giác, 6) Truyền hình và phát thanh, 7) Xuất bản, 8) Quảng cáo và truyền thông, 9) Phần mềm và các trò chơi giải trí, 10) Thiết kế, 11) Kiến trúc, 12) Thủ công, 13) Thời trang. Với những đặc tính này, CNVH có thế mạnh không gì thay thế trong quá trình nâng cao hàm lượng khoa học phục vụ bảo tồn di sản, hoạt động làng nghề truyền thống, tạo đà phát huy “Văn hóa sáng tạo” ở cộng đồng; từ đó đẩy mạnh sáng tạo bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, bản sắc dân tộc.
Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên qua kênh CNVH, vì vậy, còn là “công cụ” vô hình cố kết các thế hệ trong gia đình khi sống xa quê hương, là “dòng sữa mẹ” nuôi dưỡng đạo lý dân tộc. Tuy thực tế vẫn còn không ít gia đình người Việt Nam ở nước ngoài gặp nhiều trở ngại khi các thế hệ ông bà nói tiếng Việt nhưng các thế hệ cháu chắt lại chỉ biết tiếng nước ngoài, dẫn đến tình cảm gia đình không được gắn kết, đạo lý không được thực hiện. Trong bối cảnh đó, truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên qua kênh CNVH là cách tiếp cận hữu hiệu giúp các thế hệ tiếp nối hiểu rõ ngôn ngữ, văn hóa Việt Nam, từ đó được vun bồi lòng tự tôn, bản sắc dân tộc, niềm tự hào về cội nguồn. Chính truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên qua kênh CNVH đã giúp một bộ phận người Việt Nam ở nước ngoài vững vàng trong môi trường đa văn hóa và công cuộc hội nhập toàn cầu, từ đó góp phần quan trọng xây dựng cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài vững mạnh, chung tay bảo tồn và phát huy các giá trị của đạo lý người Việt Nam, tạo ra “sức mạnh mềm” không chỉ kết nối người Việt Nam ở nước sở tại, người bản xứ mà còn kết nối, bổ sung nguồn lực quan trọng cho quê hương, trực tiếp quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới. Có thể khẳng định truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên là cầu nối giúp bạn bè quốc tế biết đến đất nước, con người và văn hóa Việt Nam. Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, vì vậy, đã trở thành “đại sứ văn hóa”, là “tấm thông hành” giúp người Việt Nam ở nước ngoài hướng về cội nguồn.
Từ tầm quan trọng của truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên với cách tiếp cận qua kênh CNVH, những khái quát cơ bản trên đây đã phần nào khẳng định dạy và học đạo lý, gìn giữ văn hóa Việt Nam, phát huy bản sắc dân tộc không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài mà phải là nhiệm vụ có tính chiến lược của cả cộng đồng người Việt Nam ở trong nước với những bước đi, cách làm sáng tạo, phù hợp thông qua kênh CNVH nhằm dạy và học, thực hành đạo lý người Việt Nam trở thành môi trường hiệu triệu, quy tụ người Việt Nam ở khắp nơi trên thế giới hướng về quê hương. Thực hiện nhiệm vụ quan trọng đó, đã có nhiều sáng kiến, giải pháp đưa ra, hướng đến mục tiêu làm cho tên gọi “Việt Nam” trở thành niềm tự hào in đậm bản sắc dân tộc với các hoạt động tiếp cận kênh CNVH như: nói tiếng Việt, giữ quê hương trong tim; bản đồ cộng đồng người Việt toàn cầu; mã QR hướng dẫn sử dụng tài liệu dạy - học tiếng Việt trực tuyến mọi nơi, mọi lúc qua YouTube; sách điện tử; các ứng dụng như VMonkey… Đến nay đã có nhiều cách nhận diện một vấn đề có tính hệ trọng – dạy đạo lý, văn hóa Việt Nam, phát huy bản sắc dân tộc với cách tiếp cận lịch đại – chúng tôi muốn lý giải vấn đề ở một câu chuyện có tính căn cốt của đạo lý và văn hóa Việt Nam, phát huy bản sắc dân tộc từ truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu qua kênh CNVH.
2. Vì sao cần tiếp cận truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu qua kênh CNVH?
Năm 2021, UNESCO thông qua Nghị quyết số 41/15C ghi nhận danh nhân Nguyễn Đình Chiểu của Việt Nam trong danh sách Danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử có tầm vóc quốc tế niên khóa 2022-2023. Sự kiện vinh danh Nguyễn Đình Chiểu ở tầm thế giới đã tạo hiệu ứng tích cực cho các tác phẩm thơ văn của ông được quan tâm, tìm hiểu, khẳng định sự ảnh hưởng của Lục Vân Tiên đến cộng đồng một cách sinh động qua kênh CNVH. Đặc biệt, truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên tuy ra đời hơn 150 năm qua nhưng đã mở rộng biên độ giao lưu văn hoá – ngôn ngữ giữa người Việt Nam trong và ngoài nước cũng như với các nước trong bối cảnh toàn cầu hoá qua kênh CNVH, thực tế này đã chứng minh hùng hồn đạo lý, văn hóa Việt Nam, bản sắc dân tộc luôn hiện hữu trong cuộc sống đương đại.
Lục Vân Tiên là tác phẩm văn học Việt Nam có một “trường văn hoá” rộng lớn với các hoạt động qua kênh CNVH như dạy đạo lý và gìn giữ văn hóa, bản sắc Việt Nam ở trong và ngoài nước vì được dịch ra nhiều thứ tiếng, được nhiều độc giả nước ngoài biết đến. Lục Vân Tiên được dịch ra tiếng Pháp đầu tiên với bản dịch của G.Aubaret năm 1864; theo khảo cứu của chúng tôi, tính đến nay, có ít nhất 8 bản dịch tiếng Pháp Lục Vân Tiên (đặc biệt trong 8 bản dịch tiếng Pháp này, có bản của nhà bác học Trương Vĩnh Ký được xem là đã “chính xác hóa” tiểu sử và hoàn cảnh gia đình cụ Đồ2). Năm 1983, Lục Vân Tiên được dịch sang tiếng Ukraina với bản dịch của Maya Kashel. Năm 1985, Lục Vân Tiên được dịch sang tiếng Nhật với bản dịch của Giáo sư Takeuchi Yonosuke. Năm 2016, Lục Vân Tiên được dịch ra tiếng Anh với bản dịch của Éric Rosencrantz. Gần đây nhất, năm 2017, Lục Vân Tiên được dịch sang tiếng Hàn Quốc với bản dịch điện tử của dịch giả Jeon Hye Kyeong. Nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh Danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Đình Chiểu, lần đầu tiên Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên song ngữ Việt - Hàn được xuất bản. Như vậy, với 5 thứ tiếng và 12 bản dịch (theo khảo cứu chưa đầy đủ của tác giả), Lục Vân Tiên là một trong các tác phẩm văn học Nam Bộ được chuyển ngữ ra tiếng nước ngoài nhiều nhất. Theo đạo diễn Ukraina Olena Ivanchenko, dịch thuật có đóng góp quan trọng, là “chìa khóa để hiểu sâu hơn về một nền văn hóa khác”3; khi đó người ta mới hiểu được vai trò của CNVH qua lĩnh vực dịch thuật, xuất bản... trong kết nối và quảng bá văn học, nghệ thuật và Lục Vân Tiên của Việt Nam là một minh chứng sinh động cho nhận định này.
Lục Vân Tiên đã trở thành một “từ khóa” của khí tiết - đạo lý người dân Việt Nam, khi nói đến Lục Vân Tiên là người ta nghĩ ngay đến Nguyễn Đình Chiểu. Ngày nay, khi hỏi những người dân Nam Bộ rằng mẫu người nào mà họ nhớ nhất và luôn xem đó là tấm gương để soi rọi trong hành xử đời thường, phần lớn trả lời: là nhân vật Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Kết quả điều tra xã hội học ở Bến Tre cho thấy có đến 82,1% người dân thuộc lòng hai câu thơ “Trai thời trung hiếu làm đầu/ Gái thời tiết hạnh làm câu trau mình” và cho rằng đây là tiêu chí đạo đức giáo dục thế hệ trẻ, Lục Vân Tiên được xác định là một tấm gương để giáo dục con cái trong gia đình4.
Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên có kết cấu chặt chẽ, bố trí nhân vật, sự kiện, bối cảnh theo một hệ thống vừa tinh vi, phức tạp vừa giản dị, mạch lạc, tuôn chảy theo lời thơ chân chất trong chỉnh thể tác phẩm dài 2.084 câu thơ lục bát5 thể hiện rõ dụng ý của Nguyễn Đình Chiểu trong kết cấu truyện, sắp xếp sự xuất hiện các nhân vật theo dòng thời gian của vòng đời con người một cách hợp lý với bài học luân lý về giáo dục gia đình: vợ chồng thuỷ chung, “ăn ở hiền lành, tu nhân tích đức” mới có “sinh con hiền”… Qua đó, một chuỗi giá trị của bài học giáo dục đạo lý trong gia đình vẫn còn nguyên giá trị đối với người Việt Nam nếu biết tiếp cận qua kênh CNVH. Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên với sứ mệnh phổ truyền đạo lý đã sớm đi vào lòng người không chỉ bởi giọng thơ bình dân trữ tình kết hợp phong cách thơ đậm chất Nam Bộ (người Bến Tre ai cũng thuộc ít nhất năm ba câu, thậm chí có người không biết viết nhưng thuộc lòng cả truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên). Lục Vân Tiên được đánh giá là một cuốn sách “tâm lý tiểu thuyết” đặc biệt dạy đạo lý làm người của vùng Nam Bộ. Nguyễn Đình Chiểu đem gương đời xưa khuyên người nay về các phép tắc, cương thường đạo lý thông qua xây dựng nhân vật, kẻ tốt người xấu, kẻ thiện người ác, kết thúc truyện có hậu: người thiện, dù có gặp nỗi gian truân khổ sở, sau cùng được vinh hiển sung sướng. Với những giá trị vượt thời gian, vượt cả không gian và rào cản ngôn ngữ, Lục Vân Tiên là truyện thơ Nôm đầu tiên được người Pháp phát hiện và chuyển ngữ sang tiếng Pháp, mở ra cơ hội kết nối Việt Nam với thế giới qua kênh CNVH. Đây cũng chính là lời giải cho câu hỏi vì sao Lục Vân Tiên trở thành nơi khởi nguồn của các hoạt động khai thác kênh CNVH vào thực tiễn dạy đạo lý, gìn giữ văn hóa, phát huy bản sắc dân tộc Việt Nam ở trong và ngoài nước.
3. Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên qua nhịp cầu công nghiệp văn hóa và công cuộc phát huy bản sắc dân tộc, gìn giữ văn hóa Việt Nam
Phát huy bản sắc dân tộc, gìn giữ văn hóa Việt Nam qua “nhịp cầu” kỳ diệu CNVH thể hiện sinh động qua Lục Vân Tiên được chúng tôi chia sẻ tập trung ở Nhật Bản nhân Kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Nguyễn Đình Chiểu. Lục Vân Tiên là tác phẩm văn học Việt Nam có lợi thế khi khai thác qua kênh CNVH để dạy và học tiếng Việt, gìn giữ văn hóa Việt Nam ở nước ngoài không chỉ bởi được chuyển ngữ sang tiếng nước ngoài sớm mà còn được giới học giả nước ngoài quan tâm khi là tâm điểm giao lưu văn hóa. Chỉ riêng ở Hội thảo khoa học quốc tế Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay (6.2022) với sự quan tâm của học giả đến từ 10 quốc gia: Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc (bao gồm Đài Loan), Thái Lan, Campuchia, Pháp, Bỉ, Hoa Kỳ, Nga, Ấn Độ và nước chủ nhà Việt Nam; bên cạnh đó còn có sự tham dự của các khách mời đến từ UNESCO, Tổng Lãnh sự các nước: Ấn Độ, Campuchia, Indonesia, Philipines; các tổ chức quốc tế... Tìm hiểu vì sao Hội thảo này thu hút sự quan tâm của nhiều học giả nước ngoài, chúng tôi được biết: Chính truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên với những hiệu ứng tích cực qua kênh CNVH đã hình thành những chủ điểm quan tâm khác nhau trong giới nghiên cứu, giảng dạy đạo lý, tiếng Việt, văn hóa Việt Nam từ nhiều năm trước đó, cho nên đến Hội thảo này đã sớm tạo ra một diễn đàn gặp gỡ, trao đổi, tranh luận và công bố, xuất bản, phát hành những nghiên cứu, phát hiện mới về tác phẩm kinh điển Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu qua kênh CNVH.
Đặc biệt, hiệu ứng của Hội thảo này đã lan tỏa tinh thần giao lưu văn hóa, nghệ thuật thẳng thắn, chân tình qua câu chuyện danh nhân Nguyễn Đình Chiểu với công trình nghiên cứu của Winston Phan Đào Nguyên (Hoa Kỳ) về hai bài thơ điếu Phan Thanh Giản của Nguyễn Đình Chiểu, qua ngòi bút điêu luyện về thể loại thơ - văn tế gây xúc động và thể hiện sự kính trọng Phan Thanh Giản của Nguyễn Đình Chiểu. Là một Tiến sĩ, Luật sư người Việt Nam định cư ở Hoa Kỳ, tác giả Winston Phan Đào Nguyên với nguồn sử liệu dồi dào đã trình bày cách tiếp cận và những hiểu biết của mình về hai bài thơ điếu Phan Thanh Giản, có thể nói đây là một công trình đã tạo nên “dư chấn” Nguyễn Đình Chiểu khá đặc biệt ở nước ngoài, có nhiều tiềm năng thúc đẩy giáo dục đạo lý, văn hóa Việt Nam trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài qua kênh CNVH. Không chỉ ở Hoa Kỳ, di sản của Nguyễn Đình Chiểu qua kênh CNVH đã thu hút sự chú ý của nhiều nước trên thế giới. Các nhà hoạt động và bạn bè của Tổ chức Sáng kiến Ukraina đã tổ chức các sự kiện nhân kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu theo Nghị quyết của UNESCO ở đất nước Ukraina đang chìm trong chiến tranh. Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu là bản dịch ra tiếng nước ngoài sớm thứ hai (đồng thời là bản dịch duy nhất cho đến nay của nhóm các ngôn ngữ Slav) sau các bản dịch tiếng Pháp. Điều đáng quan tâm nhất là ngay sau khi tái bản năm 2022, qua kênh CNVH, Lục Vân Tiên tiếng Ukraina đã trở thành một nguồn cảm hứng kỳ diệu cho các nhà soạn kịch Ukraina. Sách Lục Vân Tiên tiếng Ukraina tái bản, sau hơn 40 năm xuất bản lần đầu tiên với bản dịch của Maya Kashel, là tiền đề tinh thần quan trọng để nữ đạo diễn Ivanchenko Elena Igorevna cùng nhà hát của mình dựng và công diễn vở múa rối Lục Vân Tiên thành công vang dội. Đây là sự kiện nghệ thuật dân gian Việt Nam duy nhất được diễn ra ở nước ngoài nhân kỷ niệm 200 năm sinh Nguyễn Đình Chiểu6, có nhiều tiềm năng khai thác kênh CNVH phục vụ phổ truyền đạo lý và phát huy bản sắc dân tộc Việt Nam cho cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Các hoạt động tương tự cũng dược diễn ra tại Suriname, Australia, Philippines... Những nơi này đã truyền bá tài liệu, cung cấp thông tin mở rộng tầm nhìn của cộng đồng người Việt Nam ở nước sở tại về Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu và giới thiệu đạo lý và văn hóa Việt Nam cùng di sản Lục Vân Tiên. Những hoạt động phong phú và sôi nổi qua kênh CNVH đã gợi mở những tiềm năng to lớn của công cuộc lan tỏa các giá trị đạo lý và văn hóa Việt Nam ra thế giới trong kỷ nguyên mới thông qua cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.
Thông qua kênh CNVH, truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên bản in tiếng Hàn chính thức ấn hành là một mô hình mẫu cho các dự án giao lưu văn hóa - ngôn ngữ - giáo dục quốc tế trong tương lai, góp phần thúc đẩy quan tâm nghiên cứu, dịch thuật, dạy học đạo lý và gìn giữ văn hóa Việt Nam qua tác phẩm kinh điển Lục Vân Tiên theo định hướng khai thác từ kênh CNVH. TS. Madan Mohan Sethi, nguyên Tổng Lãnh sự Ấn Độ tại Thành phố Hồ Chí Minh, sau khi được tặng sách Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu, song ngữ Việt - Hàn cho rằng đây là một cuốn sách quý và ông sẽ ghi nhớ việc đề xuất thực hiện dự án sách Lục Vân Tiên tiếng Hindi trong thời gian tới, bởi Ấn Độ có vinh dự lớn là 1 trong 4 nước đồng đứng tên đề nghị UNESCO vinh danh Nguyễn Đình Chiểu. Đại sứ Cu Ba tại Việt Nam, Tổng Lãnh sự các nước Indonesia, Campuchia, Lào… tại Thành phố Hồ Chí Minh đã bày tỏ sự quan tâm và mong muốn được hợp tác nghiên cứu để chuyển ngữ và giới thiệu truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên cho người dân ở đất nước của mình, trước hết là cộng đồng người Việt Nam ở nước sở tại.
Ở Nhật Bản, các hoạt động giao lưu văn học, nghệ thuật với Việt Nam qua kênh CNVH đã diễn ra: tháng 10.2021, được sự hỗ trợ của Phòng Văn hoá - Thông tin thành phố Bến Tre và Nhóm Sáng tạo Trẻ Bến Tre, GS. Shimizu Masaaki ở Đại học Osaka đã thu thập dữ liệu xây dựng báo cáo khoa học “Nghiên cứu tục thờ thánh mẫu thiên Y A Na ở Bến Tre” và được chọn trình bày tại Hội thảo khoa học quốc tế ở Đài Loan (Trung Quốc), qua đó quảng bá, giới thiệu tín ngưỡng dân gian, văn hoá Việt Nam cho bạn bè quốc tế. Đặc biệt, vào tháng 3.2022, lần đầu tiên GS. Shimizu Masaaki đưa truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên vào giảng dạy trong Trường Đại học Nhật Bản, đây cũng là trường đại học đầu tiên trên thế giới đưa tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu như một ngữ liệu phục vụ dạy - học tiếng Việt và đạo lý - văn hoá, bản sắc dân tộc Việt Nam.
Giáo sư đã tận tình tham gia cùng nhóm tác giả thực hiện tập sách Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu, song ngữ Việt - Hàn và góp ý kiến chuyên môn triển khai sinh hoạt nói thơ Vân Tiên tại Câu lạc bộ Nói thơ Vân Tiên - Nông trại sân chim Vàm Hồ thuộc Hội Di sản Văn hoá tỉnh Bến Tre (trong khuôn khổ thực hiện Chương trình Truyền cảm hứng, Giáo dục đạo lý cho giới trẻ qua nói thơ Vân Tiên từ tháng 1.2021); tham gia nghiên cứu thể nghiệm đưa Lục Vân Tiên vào múa rối nước ở Bến Tre; thực hiện phim tư liệu về dạy - học truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên và truyền dạy nói thơ Vân Tiên ở Trường Đại học Osaka, Nhật Bản; hỗ trợ Bảo tàng tỉnh Bến Tre xây dựng trưng bày ảo Nguyễn Đình Chiểu - Cuộc đời và sự nghiệp và hỗ trợ tỉnh Bến Tre xây dựng bộ phim Danh nhân văn hoá Nguyễn Đình Chiểu (2 tập) phục vụ kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Đình Chiểu. Ngoài ra, Giáo sư còn hỗ trợ ba đồng nghiệp tại Đại học Osaka nghiên cứu và gửi hai công trình nghiên cứu. Bài nghiên cứu “Dạy tiếng Việt qua truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu ở Đại học Osaka, Nhật Bản” của Giáo sư được chọn trình bày, thu hút sự quan tâm của Hội thảo.
Là một người “trong cuộc” có diễm phúc mục thị văn bản viết tay chữ Nôm truyện thơ Lục Vân Tiên và hiệu ứng từ cách tiếp cận, khai thác qua kênh CNVH phổ truyền đạo lý - văn hoá, bản sắc Việt Nam ở nước ngoài, chúng tôi càng thấm thía giá trị và nhận diện được sự đồng điệu giữa Lục Vân Tiên với các chủ điểm quan tâm qua các hoạt động nghiên cứu, dịch thuật, truyền dạy đạo lý, dạy học tiếng Việt, gìn giữ văn hóa Việt Nam, phát huy bản sắc dân tộc qua kênh CNVH. Những sự kiện văn hóa - giáo dục đặc biệt này cho thấy dù xa cách về không gian địa lý, phải cảm nhận tác phẩm một cách gián tiếp qua rào cản ngôn ngữ, song qua kênh CNVH được khai mở từ đạo lý và bản sắc văn hóa Việt Nam, từ tinh thần hòa hợp văn chương - ngôn ngữ và giáo dục đạo lý của Nguyễn Đình Chiểu (“Bốn biển âu ca hợp một nhà”) đã quy tụ các các học giả, nhà giáo, đạo diễn sân khấu, nhà báo, nghệ nhân... cùng chung tay lan tỏa những giá trị nhân bản, nhân văn trong bài học đạo lý của Nguyễn Đình Chiểu – những giá trị luôn được đề cao và tạo nên hiệu quả tốt đẹp nhất qua kênh CNVH để phổ truyền đạo lý, quảng bá văn hóa, bản sắc Việt Nam ở nước ngoài.
4. Giải pháp thúc đẩy phổ truyền đạo lý và quảng bá văn hoá Việt Nam qua kênh công nghiệp văn hóa
Những nội dung chia sẻ trên đây của chúng tôi không ngoài mục đích mong muốn được giới nghiên cứu các nước, đặc biệt là trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài với vai trò nòng cốt của cơ quan ngoại giao ở nước sở tại tiếp tục quan tâm bàn thảo sâu hơn về mối liên hệ kỳ diệu giữa Nguyễn Đình Chiểu với Lục Vân Tiên – điểm nhấn của hành trình truyền dạy đạo lý, quảng bá văn hóa Việt ở nước ngoài qua kênh CNVH, cụ thể là đất nước Nhật Bản. Với tinh thần đó, chúng tôi đề xuất dự án hợp tác giao lưu, nghiên cứu văn hóa - giáo dục quốc tế thông qua các hoạt động vận dụng sáng tạo CNVH trong nghiên cứu, trao đổi học thuật về dạy học tiếng Nhật – văn hóa Nhật Bản cho sinh viên Thành phố Hồ Chí Minh và dạy - học tiếng Việt – văn hóa Việt Nam cho sinh viên Nhật Bản như sau:
1) Tổ chức chuyển ngữ Lục Vân Tiên bản tiếng Việt mới nhất, 2084 câu thơ lục bát, là bản tiếng Việt duy nhất có sự tham gia thẩm định, đóng góp xây dựng của các hậu duệ Nguyễn Đình Chiểu cho đến nay. Bản gốc này đã được thẩm định bởi các chuyên gia hàng đầu về Nguyễn Đình Chiểu và hậu duệ cụ Đồ Chiểu cùng cộng đồng nơi Nguyễn Đình Chiểu và hậu duệ sinh sống. Năm 1985, Lục Vân Tiên đã được dịch ra tiếng Nhật với bản dịch của Giáo sư Takeuchi Yonosuke; tuy nhiên, sau gần 40 năm, bản dịch này cần cập nhật và công bố với tinh thần mới – Nguyễn Đình Chiểu là danh nhân văn hóa thế giới với nhiều thông tin, tư liệu... qua kênh CNVH – mới làm gia tăng giá trị Lục Vân Tiên tiếng Nhật. Việc tổ chức chuyển ngữ được tiến hành theo phương thức giao lưu văn hóa - giáo dục, tăng cường hiểu biết đạo lý - văn hóa Việt Nam và học tiếng Nhật, tiếng Việt giữa sinh viên hai nước tập trung ở Thành phố Hồ Chí Minh và Osaka (nơi có đối tác/ cố vấn tiếng Nhật của Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh).
2) Giới thiệu, bình chọn bản Lục Vân Tiên tiếng Việt với sinh viên hai nước dưới dạng các tọa đàm, diễn đàn, “Trò chơi chữ nghĩa phổ truyền đạo lý” từ Lục Vân Tiên và truyền dạy nói thơ Vân Tiên – một diễn xướng dân gian vừa được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Việt Nam. Nói thơ Vân Tiên là sản phẩm độc đáo của phương pháp dạy học bình dân, của tư tưởng học tập, rèn luyện đạo lý suốt đời, học tập ở mọi lúc, mọi nơi của Nguyễn Đình Chiểu. Cách tác phẩm Lục Vân Tiên đi vào lòng người qua nhịp cầu nói thơ Vân Tiên là một mô hình tốt, thúc đẩy truyền dạy đạo lý và văn hóa Việt Nam qua kênh CNVH.
3) Tổ chức giao lưu học thuật - đạo lý và văn hóa qua kênh CNVH trong sinh viên chuyên ngữ Nhật - Việt cùng các chuyên gia chuyển ngữ Lục Vân Tiên sang tiếng Nhật thông qua bốn chủ đề gắn với nội dung phổ truyền đạo lý của Lục Vân Tiên: trung - trinh - tiết - nghĩa (thực hiện cả online và offline, dưới dạng các cuộc thi viết bài, thi dịch, bình chọn, thi đố vui, tìm hiểu và truyền dạy đạo lý qua nói thơ Vân Tiên ở cả hai nước).
4) Giao lưu, gặp gỡ, tôn vinh các tổ chức, trường học, doanh nghiệp, cá nhân tiêu biểu có nhiều đóng góp vào công cuộc xây dựng và phát triển các ngành CNVH ở Việt Nam qua dự án bản dịch Lục Vân Tiên tiếng Nhật ở từng trường và từng nước theo tiến độ dự án (cấp trường, cấp thành phố)...
5) Tổ chức biên tập, in ấn sách Lục Vân Tiên và tác giả Nguyễn Đình Chiểu, dự kiến 500 trang in màu, bằng bốn thứ tiếng: Việt, Nhật, Anh, Pháp.
6) Tổ chức sự kiện ra mắt sách gắn với các hoạt động truyền dạy đạo lý và quảng bá văn hóa Việt Nam qua kênh CNVH với hoạt động chính là truyền dạy nói thơ Vân Tiên ở cả hai nước. Tổ chức giới thiệu, quảng bá sách Lục Vân Tiên và tác giả Nguyễn Đình Chiểu song ngữ Việt - Nhật đến các trường học, dự kiến 20 trường ở mỗi nước, thông qua đó lan tỏa tinh thần hợp tác văn hóa - giáo dục về đạo lý, nghiên cứu văn hóa, ngôn ngữ giữa hai nước, tập trung vào dạy - học tiếng Nhật ở Việt Nam và tiếng Việt ở Nhật Bản.
Ý tưởng dự án trên đã được GS. Shimizu Masaaki, Trường Đại học Osaka ủng hộ và đề nghị tham gia nhưng lâu nay chưa được xúc tiến. Đây chính là dự án giao lưu văn hóa - giáo dục đạo lý nhân kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Nhật Bản, thiết thực hưởng ứng Nghị quyết của UNESCO vinh danh Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu mà Nhật Bản là một trong bốn nước đồng đề nghị lên UNESCO (dự án này kế thừa và phát huy dự án dịch sách Lục Vân Tiên sang tiếng Hàn đã thực hiện hai năm 2021-2022 nên có nhiều thuận lợi và có tính lan tỏa rộng lớn).
5. Kết luận
Phổ truyền đạo lý, quảng bá bản sắc văn hóa Việt Nam qua kênh CNVH với những nét khái quát được chúng tôi đề cập trên đây có thể chưa bao trùm và phản ánh được những vấn đề thực tế đặt ra cho công cuộc xây dựng và phát triển CNVH ở Việt Nam. Do đó, chúng ta cần có một cái nhìn toàn diện, đa chiều hơn khi bàn câu chuyện thúc đẩy và nâng cao hiệu quả hoạt động truyền dạy đạo lý và quảng bá bản sắc văn hóa Việt Nam qua kênh CNVH bên cạnh những nghiên cứu mà trước nay các học giả trong và ngoài nước đã thực hiện. Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên nổi lên là một chủ đề “nóng” của văn hóa - giáo dục đạo lý Việt Nam qua kênh CNVH được người dân trong và ngoài nước quan tâm. Từ các trường đại học đến các nhà hát, nhà xuất bản, tòa soạn báo ở các nước, trong đó có Nhật Bản, các học giả, nhà giáo, đạo diễn sân khấu, nhà báo, nghệ nhân... đã liên hệ chúng tôi để tiếp cận các bản viết tay Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu do nhà nghiên cứu Châu Anh Phụng lưu giữ và nhiều nguồn tài liệu quý khác là nguồn dữ liệu quan trọng – chất xúc tác cho hoạt động truyền dạy đạo lý và quảng bá văn hóa Việt Nam qua nhịp cầu Lục Vân Tiên với cách tiếp cận thông qua kênh CNVH. Chính từ kênh CNVH, Lục Vân Tiên đã để lại dấu ấn của một phương pháp dạy học cộng đồng bằng trí nhớ, bằng truyền khẩu, tập hợp học trò, truyền – một lối học tập mới, học tập bình dân, học tập suốt đời, học tập cho mọi người – một tư tưởng lớn của thời đại mà UNESCO khuyến cáo khi vinh danh Nguyễn Đình Chiểu – nhà giáo, nhà thơ lớn, thầy thuốc, nhà văn hóa kiệt xuất luôn thể hiện tư tưởng yêu nước, thương dân, yêu chuộng hòa bình, nêu cao thông điệp giáo dục đạo lý làm người sống nhân ái, nghĩa tình, có hoài bão, nghĩa khí.
Qua kênh CNVH, truyện thơ Nôm của Nguyễn Đình Chiểu đã tạo hiệu ứng văn hoá sâu rộng ở nước ngoài, qua đó khẳng định sự đồng điệu giữa danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu với trào lưu truyền dạy đạo lý - nghiên cứu nhân bản, nhân văn và hợp tác cùng phát triển qua kênh CNVH với trụ cột văn hóa – cội nguồn của “sức mạnh mềm” Việt Nam. Những nội dung chia sẻ trên đây không ngoài mong muốn câu chuyện truyền dạy đạo lý và quảng bá sẽ tiếp tục quan tâm bàn thảo sâu hơn các giải pháp thúc đẩy xây dựng và phát triển các ngành CNVH ở Việt Nam thông qua hoạt động truyền dạy đạo lý, phát huy bản sắc dân tộc và quảng bá văn hóa Việt Nam qua tác phẩm Lục Vân Tiên. Những hoạt động có ý nghĩa này không chỉ thể hiện hùng hồn sự tri âm tri kỷ sâu sắc của hậu thế đối với bậc danh nhân được thế giới tôn vinh mà còn khơi nguồn văn hóa qua kênh CNVH, tạo nên “sức mạnh mềm”, góp sức đưa Việt Nam bước vào kỷ nguyên vươn mình, phát triển bền vững, sánh ngang bạn bè năm châu.
Chú thích:
1 Xin xem thêm tại: https://lyluanphebinh.vn/ tin-tuc/cac-su-kien-noi-bat-lien-quan/2815/ngayquoc-te-bao-tang-va-cau-chuyen-truyen-tho-nomluc-van-tien-cua-nguyen-dinh-chieu-o-bao-tangquoc-gia-he-thong-chu-viet-the-gioi, truy cập ngày 30.10.2025.
2 Phỏng vấn ông Lê Văn Ty (cháu ngoại của ông Nguyễn Đình Chiêm) – hậu duệ Nguyễn Đình Chiểu, tháng 3.2021.
3 Tác giả, đạo diễn và nhà sản xuất vở múa rối Lục Vân Tiên, đến từ thành phố Kyiv - Ukraina, trao đổi với tác giả ngày 27.2.2025.
4 Nguyễn Chí Bền (2018): “Xây dựng, phát triển văn hóa, con người đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, Báo cáo tư vấn chiến lược cho Thường vụ Tỉnh ủy Bến Tre, Phụ lục, tr. 22.
5 Câu 8 và 9: “Lục ông chữ đặt, thuỷ tình yến anh/ Vợ chồng ăn ở hiền lành”, theo: Phạm Văn Luân (Chủ biên, 2022), Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu song ngữ Việt - Hàn, NXB. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 63.
6 Hồng Liên (2024): “Tọa đàm quốc tế “Di sản Việt: Bảo tồn, Kết nối và Phát huy” hướng đến ngày Di sản văn hóa Việt Nam”, https://xudua.com/toadam-quoc-te-di-san-viet-bao-ton-ket-noi-va-phathuy-huong-den-ngay-di-san-van-hoa-viet-nam/, truy cập ngày 30.10.2025.