1. Tổng quan về nghệ thuật thổ cẩm dân tộc Chăm
Nghệ thuật dệt thổ cẩm dân tộc Chăm được hình thành và phát triển từ rất sớm. Theo tư liệu của học giả người Pháp Georges Maspero thì “Người Chăm rất khéo léo... Phụ nữ dệt lụa và vải, những vải tàng trữ trong kho các vua xưa chứng tỏ họ dệt rất khéo. Họ biết dùng sợi vàng chen vào những sợi ngang để dệt một họa tiết mỗi mặt một kiểu khác nhau, thành ra không phân biệt được mặt phải mặt trái, họ thêu những kiểu phức tạp đính vàng, bạc, ngọc trai, ngọc thạch, thậm chí cả trang kim làm cho vải quý giá lên”1. Thổ cẩm không đơn thuần là vật liệu dùng trong may mặc mà còn đóng vai trò phân cấp tầng lớp, địa vị xã hội, chức sắc, độ tuổi, giới tính và là thành tố không thể thiếu trong các nghi lễ tôn giáo dân tộc Chăm xưa và nay.
Theo tư liệu của Cả sư Hải Quý về truyền thuyết Po Ina Nagar, đây là vị nữ thần đã truyền dạy nghề dệt cho người Chăm, ngoài công việc dệt vải thì ngài còn dạy cho người Chăm cách cày cấy, trồng lúa và đặc biệt là cách xây dựng tổ chức đất nước. Từ đó, việc dệt vải trở thành nghề truyền thống đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần cũng như vật chất và cách để hình thành nhân cách, lối sống của người phụ nữ Chăm. Ngoài ra, trên các loại hình nghệ thuật điêu khắc, phù điêu đã cho thấy các tượng thần Shiva, nữ thần, các vũ nữ với trang phục khắc họa rõ hoa văn tinh xảo tương đồng với các hoa văn trên thổ cẩm truyền thống dân tộc Chăm.
Nghề dệt thổ cẩm là sự giao thoa giữa nghệ thuật tạo hình và đời sống tín ngưỡng, tinh thần dân tộc Chăm. Đối với mỗi gia đình Chăm, dệt thổ cẩm là việc làm hằng ngày, các cô gái Chăm đã phải theo mẹ học nghề từ khi còn rất bé. Bước đầu tiên, họ quan sát và được mẹ hướng dẫn quy trình bắt go (xâu go), chuẩn bị sợi, sơ đồ xâu go, các công đoạn cốt lõi trong khâu chuẩn bị dệt vải. Khi đã nhuần nhuyễn được kỹ thuật căn bản của nghề, họ mới được mẹ cho trực tiếp ngồi vào khung và tập dệt. Đây là nghề truyền thống “mẹ truyền, con nối”, cứ như vậy, trải qua thời gian với biết bao thăng trầm, nghề dệt thổ cẩm vẫn được gìn giữ như một di sản thiêng liêng của dân tộc Chăm.
1.1. Vai trò và đặc trưng về nguyên liệu, màu sắc, kỹ thuật dệt, hoa văn và ý nghĩa biểu tượng của thổ cẩm trong đời sống xã hội dân tộc Chăm
Nghề dệt thổ cẩm dân tộc Chăm không chỉ là một hoạt động sản xuất thủ công hằng ngày mà là một hệ thống thiết chế về văn hóa, ý nghĩa xã hội và con người. Dệt thổ cẩm đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc xã hội và bản sắc tộc người, thổ cẩm là phần tất yếu của trang phục, có chức năng quan trọng trong văn hóa người Chăm. Trang phục thổ cẩm Chăm không chỉ dừng lại với chức năng trang trí hay che thân mà còn là một hệ thống ký hiệu học, biểu tượng đặc trưng phản ánh tư duy thẩm mĩ, cấu trúc xã hội, ý nghĩa tôn giáo và đặc biệt là được sử dụng như tính tất yếu của các nghi lễ tôn giáo như: lễ hội Katê, nghi lễ vòng đời, lễ cưới, lễ tang ma. Tấm thổ cẩm đóng vai trò như một vật thiêng liêng nhằm kết nối giữa thế giới thực tại với thế giới siêu nhiên hay là trang phục dâng lên các vị thần, thể hiện sự tái hồi phục năng lượng cho thần linh và cộng đồng người Chăm trong các lễ hội.
Về cách dệt thổ cẩm truyền thống, quy trình dệt khá phức tạp, bắt đầu từ việc chọn bông làm sợi là loại bông được trồng khá phổ biến ở khu vực miền Trung – nơi dân tộc Chăm sinh sống. Quy trình này như được khép kín từ lúc trồng đến thu hoạch, đánh tơi, kéo sợi bằng xa và hồ sợi bằng nước cháo loãng để sợi săn chắc trước khi dệt, được người Chăm gọi là Kapan. Ngoài sợi bông còn có tơ tằm, được gọi là Mut, là loại chất liệu nhẹ, sang trọng, độ óng mượt cao, thường được dùng may trang phục cao cấp hay lễ phục của các tu sĩ và dùng trong hoàng gia. Với đặc trưng về nguyên liệu dệt truyền thống, người Chăm nhuộm màu cho sợi trước khi dệt. Màu sắc được người Chăm sử dụng khá phổ biến như: đỏ, trắng, vàng, xanh lá hay đen, nâu, chàm, xanh mực được sử dụng nguyên sắc. Người Chăm thường sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc từ tự nhiên, từ các loại khoáng vật, thực vật ở địa phương như màu chàm ngâm lá cây chàm (maow), màu đỏ từ cây phun pan hay mủ cây cánh kiến, màu nâu từ củ phun jieng, màu vàng từ củ nghệ hay màu xanh mực theo công thức pha chế riêng, vừa tạo màu sắc tự nhiên vừa tạo sự đặc trưng của màu thổ cẩm.
Về khung dệt, người Chăm thường sử dụng 2 khung dệt đặc trưng: khung dệt dài dùng để dệt khổ hẹp (dây), thường làm bằng chất liệu gỗ, chiều dài tối đa là 3m, rộng 0,4m; khung dệt ngắn dùng để dệt vải khổ rộng (khăn), thường làm bằng gỗ và tre, chiều dài khoảng 1,5m, rộng 1,2m.
Trong sáng tác nghệ thuật, đặc biệt là trong nghệ thuật thổ cẩm, ngoài hình tượng các vị thần, nghệ nhân Chăm luôn lấy thiên nhiên làm cảm hứng cho sáng tác; các hình tượng hoa lá, cỏ cây, mây trời, con vật, các sản vật địa phương được tạo ra nhờ kỹ thuật dệt truyền thống độc đáo, chuyển tải ý nghĩa nhân sinh quan, đã làm nên giá trị độc đáo của thổ cẩm dân tộc Chăm không giống với bất kỳ thổ cẩm của dân tộc nào. Người thợ dệt cẩn trọng đếm từng sợi chỉ được nhuộm màu và tỉ mỉ luồn từng sợi chỉ màu đan xen nhau, dệt nên những sản phẩm thổ cẩm hoa văn khác nhau, mang đậm bản sắc Chăm.
Nếu trang phục là nhân tố nhận diện dân tộc thì hoa văn là bộ phận quan trọng cấu thành trang phục, ngoài chức năng trang trí làm đẹp thì hoa văn còn là tín hiệu phản chiếu đặc trưng văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo và đời sống tinh thần. Qua các hình tượng hoa văn trên vải thổ cẩm có thể phân biệt được các tầng lớp, chức sắc tôn giáo, địa vị xã hội của người sử dụng và trang phục mang đậm dấu ấn, đặc trưng riêng.
Người Chăm thường có sản phẩm dệt với các hoa văn phong phú, nó là linh hồn, biểu tượng dân tộc Chăm và được chia thành các nhóm chính như: hoa văn thực vật, hoa văn động vật, hoa văn chỉ đồ vật, các hoa văn khác. Mỗi hoa văn có tên gọi và ý nghĩa nhất định: hoa văn quả trám, hình người, hoa 4 cánh, dây leo, hoa bồng bồng, lá đề, bông mai, hình tháp, mai rùa, rồng, thần Shiva cưỡi chim trĩ...
Những nghệ sĩ, nghệ nhân Chăm đã thể hiện một cách xuất sắc trình độ tư duy thẩm mĩ của mình trên từng công đoạn dệt vải; với cách bắt go, sử dụng khung dệt, kỹ thuật dệt, nghệ nhân Chăm đã thể hiện trọn vẹn những họa tiết hoa văn đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình. Những gì có trong tự nhiên như hình ảnh các loài hoa, lá đặc trưng có ở khu vực miền Trung, các linh thú, các đường gấp khúc, các hình lượn sóng, ngọn lửa, các biểu tượng của dân tộc đã được các nghệ nhân Chăm tái hiện thông qua các đường chỉ màu sắc với kỹ thuật dệt riêng để hình tượng ấy nổi lên sống động và đưa vào đời sống hằng ngày như một thông điệp đặc trưng của dân tộc mình. Với sự quan sát tỉ mỉ và cảm nhận sâu sắc từng đặc điểm của hình tượng tự nhiên rồi đưa vào nghệ thuật thổ cẩm tạo thành những hoạ tiết hoa văn vừa đẹp vừa mềm mại, vừa uyển chuyển vừa mạnh mẽ, nâng cao giá trị nghệ thuật thổ cẩm Chăm. Người Chăm đã biết học tập kinh nghiệm cũng như tiếp thu có chọn lọc các nền văn hoá trong khu vực cộng với sự sáng tạo riêng của mình, mang dấu ấn bản địa đặc trưng, không nhầm lẫn với bất kỳ hoa văn thổ cẩm của dân tộc nào trên thế giới.
1.2. Thực trạng thổ cẩm Chăm hiện nay
Nghề dệt thổ cẩm dân tộc Chăm là một nghề truyền thống lâu đời, mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc. Với thực trạng hiện nay, nghề dệt thổ cẩm truyền thống đang đối mặt với nhiều thách thức và những nguyên nhân chính như: 1) Trước đây, người Chăm chủ động trong nguyên vật liệu bằng cách trồng dâu nuôi tằm lấy tơ dệt vải nhưng hiện nay họ đã chuyển sang sử dụng nguyên phụ liệu như tơ, chỉ cotton và mua ở các vùng lân cận; 2) Thị trường thời trang hiện nay ưa chuộng sản phẩm thời trang nhanh, đa dạng về mẫu mã, thu hút người tiêu dùng với giá thành thấp. Thổ cẩm Chăm với quy trình sản xuất thủ công phức tạp, mất nhiều thời gian, đòi hỏi sự lành nghề của kỹ thuật dệt, giá thành cao nên không phải là lựa chọn ưu tiên của phân khúc khách hàng tầm trung; 3) Quy trình dệt thổ cẩm Chăm với nhiều công đoạn nhưng tiền thu nhập từ nghề dệt truyền thống vẫn còn thấp so với các ngành nghề khác dẫn đến việc làng nghề dệt truyền thống ngày càng ít đi, nhiều nghệ nhân không còn sống được với nghề này.
Thực trạng lớn nhất hiện nay đối với nghề dệt thổ cẩm Chăm là ngày càng mất dần văn hóa “mẹ truyền con nối”, phần lớn giới trẻ người Chăm không tiếp tục nối nghiệp dệt mà có xu hướng đi tìm việc làm ở các khu công nghiệp hoặc lập nghiệp tại các thành phố lớn. Tại khu vực Ninh Thuận - Khánh Hòa, các nghệ nhân bậc thầy hay lành nghề ngày càng ít dần, các thế hệ kế cận chưa đủ tâm huyết với nghề để tiếp nhận kỹ năng nghề dệt trọn vẹn. Theo nghiên cứu thực địa của tác giả thì hiện nay tại làng Mỹ Nghiệp còn khoảng gần 10 nghệ nhân bậc thầy giữ được nghề, trong đó, đối với các hoa văn khó, đòi hỏi sự tỉ mỉ thì còn 2 nghệ nhân là Đạt Thị Nam và Lâm Nữ Minh được mẹ truyền dạy từ lúc còn bé thực hiện các kỹ thuật dệt hoa văn quý như thần Shiva cưỡi chim trĩ, hoa văn rồng – các hoa văn này đòi hỏi sự khéo léo, kỹ thuật khó, thời gian dệt lâu, hiện nay ngày càng ít dần. Đây cũng là thách thức đối với nghề dệt thổ cẩm dân tộc Chăm.
2. Giá trị truyền thống trong thiết kế thời trang đương đại
Thời trang luôn có tính kế thừa và phát triển, là chuỗi tuần hoàn và lặp lại, phong cách thời trang luôn được các nhà thiết kế (NTK) sử dụng như kim chỉ nam của trang phục. Bên cạnh sự phát triển các phong cách mới thì những giá trị truyền thống, bản sắc của dân tộc luôn được quan tâm và giữ gìn, có ảnh hưởng nhất định trong làng thời trang Việt Nam cũng như trên thế giới. Mặc dù so với ngành công nghiệp thời trang trên thế giới thì ngành thời trang tại Việt Nam còn khá non trẻ, song những năm gần đây, các NTK Việt Nam đã coi trọng và khai thác nhiều yếu tố truyền thống, đưa bản sắc dân tộc lên các sàn diễn lớn trong nước và quốc tế. Yếu tố này không chỉ mang tính chuyên nghiệp mà còn mở ra nhiều cơ hội lớn cho thị trường thời trang vươn mình ra biển lớn và khẳng định giá trị dân tộc, thúc đẩy nền công nghiệp văn hóa phát triển theo tinh thần của Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 20452.
Giá trị truyền thống và bản sắc văn hóa Việt Nam là nền tảng chi phối và ảnh hưởng tới đời sống của mỗi cá nhân chúng ta. Khi sáng tạo, NTK dựa vào ý nghĩa và nội hàm của văn hóa gốc kết hợp các ứng dụng mới và khai thác yếu tố thị trường nhằm tạo ra hơi thở đương đại, thoát khỏi những rào cản của văn hóa truyền thống. Giải mã và tái tạo, làm mới các giá trị truyền thống, các biểu tượng văn hóa cũng được các NTK nghiên cứu và khai thác nhằm tăng tính mới nhưng vẫn giữ được linh hồn của chúng để tạo ra một sản phẩm mới phù hợp với phát triển của thời trang hiện đại. Tất nhiên, sự sáng tạo này đòi hỏi NTK phải am hiểu nội hàm và ý nghĩa của các ký hiệu, biểu tượng văn hóa truyền thống, hiểu được các giá trị đằng sau nó và đưa ra những lựa chọn phù hợp với các thiết kế.
Hiện nay, với sự bùng nổ của ngành thời trang và hội nhập quốc tế, việc kết hợp giữa yếu tố văn hóa truyền thống, bản sắc và hiện đại đang trở thành một trào lưu nổi bật. Các NTK thời trang trong nước và người Việt Nam sinh sống tại nước ngoài đã và đang chứng minh việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa vào các thiết kế mang hơi thở thời đại; họ đã đưa vào thời trang hay các sản phẩm thủ công mĩ nghệ để khẳng định các giá trị, sự đa dạng của văn hóa, bản sắc Việt Nam. Gìn giữ và phát huy bản sắc thổ cẩm dân tộc Chăm trong thiết kế thời trang đương đại là hết sức cần thiết nhằm bảo vệ và tôn vinh một giá trị, nhất là hiện nay thổ cẩm Chăm đang đứng trước nguy cơ mai một, mất dần trên thị trường, làng nghề ngày càng suy giảm. Đây cũng là nhiệm vụ mà mỗi người dân, đặc biệt là những người sáng tạo nghệ thuật, cần phải chung tay để tôn vinh, phát triển các giá trị truyền thống, xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp sáng tạo ra thế giới như Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII nêu: “Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hội nhập quốc tế”3.
3. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị thổ cẩm trong thiết kế đương đại
Theo chủ trương của Đảng và Nhà nước thì “phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trở thành các ngành kinh tế quan trọng, phấn đấu tăng trưởng ở mức cao và gia tăng kim ngạch xuất khẩu những sản phẩm công nghiệp văn hóa thuộc các lĩnh vực trọng tâm, trọng điểm; góp phần quảng bá, lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa, con người Việt Nam và khẳng định thương hiệu, vị thế quốc gia trên trường quốc tế”4. Trên cơ sở đó, phát triển nghệ thuật thổ cẩm dân tộc Chăm là việc làm mang tính cấp thiết bởi văn hóa, nghệ thuật Chăm là một phần không thể tách rời của văn hóa, nghệ thuật Việt Nam. Việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy thổ cẩm Chăm là trách nhiệm lớn lao của cả cộng đồng. Trước những thực tế đang diễn ra và sự mai một của làng nghề, sự kế thừa các lớp trẻ và tình hình kinh tế địa phương đang rất cần sự quan tâm và có những biện pháp phù hợp để nghệ thuật thổ cẩm Chăm được gìn giữ và trường tồn.
Muốn gìn giữ và phát triển những giá trị nghệ thuật thổ cẩm Chăm, trước hết phải nâng cao nhận thức của cộng đồng. Đồng thời, cần quan tâm đến việc phổ biến, truyền dạy, kế thừa kỹ thuật dệt thổ cẩm một cách hệ thống, bài bản.
Một trong những hoạt động cần thiết là tôn vinh, quảng bá các giá trị nghệ thuật thổ cẩm Chăm kết hợp các yếu tố thiết kế mới phù hợp và tức thời lan tỏa giá trị qua nhiều hình thức, trong nước và bạn bè quốc tế, bằng những việc làm cụ thể như: tổ chức những ngày hội nghệ thuật thổ cẩm Chăm hằng năm, tổ chức các khóa học ngắn hạn, trung hạn và dài hạn cho từng đối tượng cụ thể, đặc biệt là sinh viên trong và ngoài nước, bằng những hoạt động “nghiên cứu vốn cổ”, ứng dụng trong mỗi đồ án môn học, đặc biệt ở các đồ án tốt nghiệp. Những khóa học thực tiễn này không chỉ đào tạo cho giới trẻ niềm tự hào về dân tộc mà còn khơi dậy cội nguồn cảm hứng mạnh mẽ trong quá trình sáng tạo và thiết kế, sự lan tỏa và hiệu quả trên các sàn diễn trong nước và quốc tế.
Ngoài ra, cần có sự đổi mới tư duy và ứng dụng yếu tố truyền thống và hiện đại trong thiết kế: 1) Nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới để cải tiến quy trình, chất lượng sợi, thuốc nhuộm có nguồn gốc tự nhiên thân thiện môi trường, nghiên cứu các phương pháp dệt mới giảm thiểu công lao động nhưng vẫn mang lại hiệu quả; 2) Đổi mới thiết kế: kết hợp hoa văn truyền thống với kiểu dáng hiện đại, kết hợp chất liệu mới theo xu hướng thời trang, phụ liệu hiện đại; phát triển các dòng sản phẩm đa dạng (haute couture/ thời trang cao cấp), ready-to-wear/ thời trang may sẵn, phụ kiện...); 3) Thực hiện một số thiết kế thời trang mẫu ứng dụng thổ cẩm Chăm để minh họa các giải pháp đề xuất; 4) Phát triển bộ mẫu số hoa văn: số hóa hoa văn để lưu trữ những hoa văn cơ bản đến nâng cao; 5) Phát triển bền vững trong lĩnh vực thủ công mĩ nghệ và thời trang; 6) Đề xuất các dự án phối hợp giữa nghệ nhân và NTK thời trang trẻ; 7) Kết hợp làng nghề trưng bày, thiết kế may đo và bán sản phẩm dành cho khách du lịch...
4. Kết luận
Di sản văn hóa, nghệ thuật dệt thổ cẩm dân tộc Chăm mang một giá trị vô cùng lớn. Mỗi motif hoa văn trên từng khung dệt, ngoài chức năng che chắn, trang trí còn thể hiện sinh động tính thẩm mĩ, phản ánh cấu trúc xã hội, những ước vọng về cuộc sống tốt đẹp, góp phần quan trọng làm nên sự đa dạng, phong phú và đặc sắc, định vị giá trị của tộc người. Vì vậy, việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị nghệ thuật thổ cẩm Chăm mang tính cấp thiết và thời sự. Bởi vì trang phục là dấu chỉ nhận diện một dân tộc, cách truyền tải bằng những thiết kế thời trang đương đại mang giá trị lịch sử và có tính kết nối giữa quá khứ và hiện tại; đây là cách truyền bá nhanh chóng, hiệu quả và có thể kết nối các dân tộc với nhau. Văn hóa truyền thống trong thời trang là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, thời trang truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc. Thời trang là một kênh quảng bá văn hóa mang tính nhanh chóng và hiệu quả, truyền tải những giá trị văn hóa độc đáo của Việt Nam ra thế giới. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của thổ cẩm dân tộc Chăm vào thời trang là một hướng đi quan trọng và đầy tiềm năng. Nghề dệt thổ cẩm truyền thống không chỉ có giá trị kinh tế mà còn là một phần quan trọng nhận diện văn hóa Chăm; các hoa văn trên vải thổ cẩm mang ý nghĩa sâu sắc về đời sống, tín ngưỡng dân tộc Chăm. Phát triển bền vững nghệ thuật thổ cẩm người Chăm góp phần khẳng định giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam ra thị trường thế giới, xây dựng thương hiệu quốc gia.
Việc ứng dụng văn hóa, nghệ thuật thổ cẩm vào thời trang đương đại là hành động tôn vinh, góp phần bảo tồn, phát huy di sản quý báu của dân tộc Chăm, đồng thời nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa theo định hướng trong Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Chú thích:
* Nghiên cứu này thuộc đề tài mã số VLU-2510- DT-KMC-GV-0028, được tài trợ bởi Trường Đại học Văn Lang.
1 G. Maspero (2020), Vương quốc Champa, NXB. Khoa học xã hội, tr. 52.
2 Quyết định số 2486/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
3 Sakaya (2012), Nghề dệt cổ truyền người Chăm làng Mỹ Nghiệp - Ninh Thuận, NXB. Tri Thức.
4 Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập 1, NXB. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 202.