Chiến dịch lịch sử Hồ Chí Minh toàn thắng, lá cờ vinh quang của Tổ quốc tung bay trên nóc Dinh Độc Lập, cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn vào trưa ngày 30.4.1975 đã kết thúc cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại kéo dài 20 năm của dân tộc. Từ đó đến nay, sau 50 năm đất nước thống nhất, non sông liền một dải, chúng ta đã chứng kiến bao đổi thay của đất nước trong công cuộc tái thiết, xây dựng và phát triển mà trong đó, kiến trúc như một tấm gương phản ánh trung thực nhất.

   1. Giai đoạn mười năm sau ngày đất nước thống nhất (1975-1986)

   Sau những ngày vui đại thắng (30.4.1975) rộn ràng, hào sảng, đầy tự hào trên khắp cả nước, chúng ta bước vào những năm tháng tái thiết cực kỳ khó khăn bởi hậu quả nặng nề do cuộc chiến tranh tàn khốc kéo dài suốt hơn 20 năm gây ra, lại thêm hai cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc và biên giới Tây Nam. Chính phủ Mĩ cấm vận toàn diện, viện trợ nước ngoài bị cắt giảm khiến nền kinh tế nước ta vốn đã yếu kém lại càng thêm suy kiệt. Hệ thống quản lý nhà nước trì trệ, chủ quan duy ý chí. Nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung nặng về cơ chế bao cấp, vật liệu xây dựng thiếu thốn, khoa học công nghệ, xây dựng lạc hậu, ngoài việc tập trung cho các công trình lớn trọng điểm của quốc gia như Thủy điện Hòa Bình, Nhiệt điện Phả Lại, Apatit Lào Cai… phục hồi những công trình hạ tầng quan trọng bị đánh phá hư hại trong chiến tranh… thì nguồn lực dành cho đầu tư xây dựng mới rất hạn chế, tất cả những khó khăn đó đã tác động sâu sắc đến sự phát triển của kiến trúc và sáng tạo của kiến trúc sư (KTS). Tuy vậy, nhiều công trình nhà ở, văn hóa, y tế, giáo dục… và công trình công cộng phục vụ xã hội đã được xây dựng. Bên cạnh các phong cách kiến trúc tân cổ điển Pháp, kiến trúc Đông Dương, art deco… hay kiến trúc hiện đại xuất hiện ở nước ta từ những năm đầu thế kỷ XX, thì KTS đã cố gắng tìm tòi, thể nghiệm trong sáng tác để tạo nên kiến trúc hiện đại giản dị, chú trọng đến công năng và tính kinh tế. Đó là các khu nhà ở lắp ghép bê tông tấm lớn với căn hộ khép kín Thanh Xuân Bắc, Trung Tự, Giảng Võ, Quỳnh Mai… ở Hà Nội; Nhà hát Hòa Bình, Thành phố Hồ Chí Minh, 1978 (KTS Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Thanh Thế); Bảo tàng Hùng Vương Phú Thọ, 1980 (KTS Vương Văn Lai, KTS Tạ Mỹ Duật); Bưu điện Quảng Ninh, 1986 (KTS Nguyễn Văn Triệu); Viện Xã hội học Campuchia, 1989 (KTS Trần Đức Nhuận và cộng sự); Cung Văn hóa Hữu Nghị Việt Xô, Hà Nội, 1975 (KTS Ixacovich-Liên Xô)… Kiến trúc công cộng của giai đoạn này chịu ảnh hưởng ảnh hưởng của kiến trúc Xô viết, thoát ra khỏi kiến trúc thuộc địa, chiết trung, với hình thức khỏe khoắn, phân vị đứng mạch lạc, bề thế, khẩu độ lớn với kết cấu bê tông cốt thép thay vì kết cấu gạch đá, trang trí cầu kỳ của kiến trúc tân cổ điển và kiến trúc thuộc địa Pháp. Một điều đặc biệt ở giai đoạn này, các công trình công cộng, các khu nhà ở tập thể đều được quy hoạch bài bản có không gian xanh, không gian công cộng, nằm ở các vị trí thuận tiện giao thông, cơ sở y tế, giáo dục, công viên và thường ở trung tâm các khu vực trong đô thị. Hầu hết công trình xây dựng bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước, chưa có KTS tự do, nguồn lực đầu tư của dân còn hạn chế… nên diện mạo kiến trúc đô thị còn ảm đạm, khô cứng nhưng trật tự, không hỗn loạn.

   Đặc biệt trong giai đoạn khó khăn này, kiến trúc Việt Nam vẫn tự tin vươn ra thế giới bằng việc tham gia các cuộc thi kiến trúc quốc tế và đạt được nhiều giải thưởng cao quý như: năm 1979, tại cuộc thi “Archis 79-Habitation Rural” với chủ đề kiến trúc nông thôn, tổ chức tại Paris, Pháp, đồ án “Nhà ở vùng đất bồi ngập mặn Năm Căn, Cà Mau” của sinh viên Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh – Nguyễn Văn Tất; đồ án “Làng nổi Đồng Tháp Mười” của KTS Bùi Quang Ngân, Đặng Bá Cầu, Nguyễn Ngọc Bình và đồ án “Nhà ở nông thôn: Đơn vị cân bằng sinh thái” của KTS Nguyễn Luận, Trần Quang Trung đã đạt giải Nhất. Năm 1985, đồ án “Nhà ở Làng hoa Ngọc Hà” của nhóm tác giả Nguyễn Hoàng Hà, Lê Thị Kim Dung, Nguyễn Thị Hiền, Hoàng Đình Tuấn đạt giải Nhất tại cuộc thi kiến trúc quốc tế “Nhà ở cho ngày mai”. Hay tại Biennal Kiến trúc thế giới lần thứ ba Interarch-85 tổ chức tại Sofia (6.1985) với chủ đề “Con người - Xã hội - Thiên nhiên”, đồ án “Xa mà Gần” của KTS Nguyễn Thế Bá, Hàn Tất Ngạn, Phạm Ngọc Thạch và họa sĩ Vũ Hoa (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) đạt Huy chương Đồng. Đặc biệt, tại cuộc thi kiến trúc quốc tế “Interarach-87” tổ chức tại Bulgaria, đồ án “Tồn tại hay không tồn tại” của nhóm KTS Vũ Văn Tân, Nguyễn Bắc Vũ, Lê Thị Kim Dung, Vũ Anh Tuấn đã đạt Giải thưởng Lớn (Grand Prix), Giải thưởng Đặc biệt (Special Prize), 2 Huy chương Vàng và Bằng Danh dự.

   2. Giai đoạn Đổi mới từ 1986 đến nay

   Đại hội lần thứ VI của Đảng (tháng 12.1986) đề ra “Đường lối Đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, với mục tiêu ổn định tình hình kinh tế - xã hội, tiếp tục xây dựng những tiền đề cần thiết cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa” đã đưa nước ta bước vào một thời kỳ phát triển mới, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Cùng với sự khởi sắc của nền kinh tế, kiến trúc Việt Nam cũng bắt đầu bước vào cuộc đổi mới về tư duy sáng tạo với công nghệ, vật liệu mới và hoạt động hành nghề. Lúc này, ngoài các KTS, công chức làm việc tại các cơ quan, đơn vị tư vấn thiết kế của nhà nước, hay dưới dạng công ty cổ phần có vốn nhà nước chi phối (như Viện Thiết kế nhà ở và công trình công cộng chuyển thành Tổng công ty Tư vấn Xây dựng Việt Nam…) thì đã xuất hiện một số tổ chức tư vấn, văn phòng KTS tư nhân hoạt động theo quy định của pháp luật. Sự chuyển mình của đất nước trong thời kỳ đổi mới, mở cửa đã tác động sâu sắc đến đời sống hành nghề và hoạt động của giới KTS và Hội KTS Việt Nam. Chính vì thế, ngay từ Đại hội KTS Việt Nam lần thứ IV (17-18.4.1989); Đại hội V (29-30.11.1994); Đại hội VI (16-17.6.2000); Đại hội VII (11-13.8.2005); Đại hội VIII (22-24.4.2010); Đại hội IX (19-21.4.2015) cho đến Đại hội X (từ tháng 9.2020 đến nay), Hội KTS Việt Nam luôn xác định mục tiêu, đổi mới nội dung hoạt động để phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước, chú trọng đến đổi mới đào tạo và môi trường hành nghề của KTS, để tiệm cận khu vực và trên thế giới.

   Năm 1993, Giải thưởng Kiến trúc quốc gia (GTKTQG) với định kỳ 2 năm/ lần do Hội KTS Việt Nam, Bộ Xây dựng và Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) ra đời, đánh dấu một khởi đầu mới của kiến trúc Việt Nam. Năm 1994, GTKTQG lần thứ I có 127 tác phẩm của 170 tác giả đến từ 28 đơn vị tư vấn thiết kế tham dự. Hội đồng GTKTQG đã chọn được 2 giải Nhất là Viện Xã hội học Campuchia (nhóm tác giả Trần Đức Nhuận, Nguyễn Văn Tiến, Đặng Kim Khôi, Nguyễn Tấn Vạn, Nguyễn Thúc Hoàng) và Khu nhà ở Ngoại giao đoàn (các tác giả Nguyễn Khôi Nguyên, Trần Bình Trọng); 4 giải Nhì; 5 giải Ba và 11 giải Khuyến khích. Từ đó đến nay đã qua 11 kỳ Giải thưởng với hơn 1.800 tác phẩm của 1.800 tác giả đến từ nhiều đơn vị tư vấn thiết kế tham dự. Trong đó, có 2 tác phẩm do các KTS nước ngoài thiết kế đã được trao giải cao nhất, đó là Trung tâm Hội nghị Quốc gia và Nhà Quốc hội. Mỗi kỳ GTKTQG là dịp để tổng kết, đánh giá hoạt động sáng tạo của KTS, tôn vinh những thành công và cổ vũ xu hướng kiến trúc mới, động viên KTS trẻ có những tìm tòi trong sáng tạo, cũng như kịp thời chỉ ra những yếu kém trong kiến trúc để có hướng khắc phục. Bên cạnh GTKTQG, các hoạt động nghề nghiệp có tính xã hội do Hội khởi xướng tổ chức hay phối hợp tổ chức, như: Liên hoan KTS trẻ toàn quốc 2 năm/ lần (bắt đầu từ 1998 tại Sa Pa); Liên hoan Sinh viên Kiến trúc toàn quốc 2 năm/ lần (bắt đầu từ 1998 tại Thành phố Hồ Chí Minh); Giải thưởng Loa Thành hàng năm (bắt đầu từ 1999) được tổ chức với sự phối hợp tổ chức của Tổng hội Xây dựng Việt Nam, Hội KTS Việt Nam, Bộ Xây dựng, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Bộ Giáo dục & Đào tạo; Giải thưởng Kiến trúc Xanh Việt Nam 2 năm/ lần (bắt đầu từ 2010) đã tạo sự hứng khởi cho KTS trong quá trình học tập và hành nghề. Thông qua các hoạt động này, Hội KTS Việt Nam đã có những tổng kết, kiến nghị, đề xuất với Đảng, Nhà nước để có những chủ trương, chính sách kịp thời nhằm tạo điều kiện cho KTS hoạt động sáng tạo, phù hợp yêu cầu phát triển của xã hội, cộng đồng với tư cách là người đồng hành và tham gia kiến tạo.

   Năm 1994, Mĩ bỏ cấm vận hoàn toàn đối với Việt Nam và bình thường hóa quan hệ với nước ta. Năm 1995, Việt Nam chính thức gia nhập khối ASEAN. Năm 1998, Hội KTS Việt Nam trở thành thành viên Hội đồng KTS châu Á (ARCASIA). Đây là những mở đầu thuận lợi để chúng ta bước vào sân chơi lớn hội nhập quốc tế. Năm 2011, lần đầu tiên Hội KTS Việt Nam đăng cai tổ chức Diễn đàn Kiến trúc châu Á với chủ đề “Đô thị châu Á trong thế kỷ XXI” và Hội nghị Hội đồng Kiến trúc châu Á (ARCASIA) lần thứ 16 tại Thành phố Đà Nẵng. Hội nghị diễn ra trong 02 ngày 18-19.8.2011 với sự tham gia của hơn 500 đại biểu đến từ 16 quốc gia, vùng lãnh thổ và Việt Nam. Hội nghị đã thành công rực rỡ, để lại cho bạn bè quốc tế những tình cảm tốt đẹp về đất nước, con người Việt Nam, nâng cao uy tín của Hội KTS Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.

   Công cuộc Đổi mới đã thúc đẩy tiến trình đô thị hóa trên cả nước. Hàng trăm đô thị mới ra đời. Các đô thị cũ được cải tạo mở rộng và phát triển. Năm 1997, xuất hiện mô hình Khu đô thị mới (KĐTM). Đó là Khu nhà ở, dịch vụ hồ Linh Đàm ở Hà Nội và KĐTM Phú Mỹ Hưng ở Thành phố Hồ Chí Minh, với các chung cư cao từ 10 đến hơn 20 tầng kiến trúc hiện đại, có thang máy, căn hộ tiện nghi rộng từ 70 đến hơn 100m2 … được quy hoạch đồng bộ từ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng giao thông đến không gian công cộng, cây xanh, mặt nước, cơ sở y tế, trường học mở đầu cho thời kỳ phát triển nhà ở mới tại Việt Nam. Sự xuất hiện các KĐTM và hàng trăm nghìn công trình cao tầng như chung cư, khách sạn, trung tâm thương mại… đã đem đến một diện mạo mới cho kiến trúc đô thị. Xu hướng kiến trúc xanh, kiến trúc bền vững, kiến trúc cộng đồng được Hội KTS Việt Nam cổ vũ, động viên. Ngày 4.11.2010, được sự đồng ý của Ban Bí thư Trung ương Đảng (theo đề nghị của Hội KTS Việt Nam), Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định số 2088-QĐ/TTg về việc lấy ngày 27.4 hàng năm là Ngày Kiến trúc Việt Nam. Ngày 27.4.2011, đúng dịp Kỷ niệm Ngày Kiến trúc Việt Nam, Hội KTS Việt Nam ra Tuyên ngôn Kiến trúc xanh Việt Nam, khẳng định kiến trúc xanh là xu hướng tất yếu phát triển của nền kiến trúc nước nhà trong thế kỷ XXI. Một năm sau, bộ Tiêu chí Kiến trúc xanh Việt Nam (với 5 Tiêu chí) đầu tiên ra đời, chính thức đưa Kiến trúc xanh Việt Nam vào bản đồ Kiến trúc xanh thế giới. Qua 5 kỳ xét chọn trao Giải thưởng Kiến trúc xanh, Tiêu chí Kiến trúc xanh Việt Nam đã trở thành bộ Tiêu chí có uy tín, nhận được sự ủng hộ của KTS, các nhà đầu tư và lan tỏa rộng rãi trong nước và quốc tế. Nhiều KTS trẻ đã đi tiên phong theo xu hướng này, mà tiêu biểu là KTS Võ Trọng Nghĩa. Đặc biệt, năm 2019, Luật Kiến trúc được Quốc hội khóa XIV thông qua, khẳng định vai trò quan trọng của kiến trúc và KTS trong xã hội, trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, tạo điều kiện thuận lợi để KTS Việt Nam hành nghề, sáng tạo theo pháp luật và được pháp luật bảo hộ.

   Trong hơn 30 năm đổi mới, kiến trúc phát triển mạnh mẽ ở mọi loại hình từ nhà ở, công trình công cộng, công trình văn hóa… đến công trình tôn giáo tín ngưỡng. Có thể điểm qua như: Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội, 2006, Nhà Quốc hội, Ba Đình, 2014 (KTS Meinhard Von Gerkan và Nicolaus Goetze, Cộng hoà Liên bang Đức); Nhà ga Hàng không Quốc tế T1 Nội Bài, 2000 (KTS Lương Anh Dũng, Thân Hoàng Linh); Ga Hàng không Liên Khương, Đà Lạt, 2009 (KTS Lưu Hướng Dương), Trung tâm Hành chính Đà Nẵng, 2013, Trung tâm Hành chính tỉnh Bình Dương, 2014, Trụ sở Bộ Công An, Hà Nội, 2011, Hội sở Ngân hàng Vietin Bank, 2000 (KTS Nguyễn Thúc Hoàng, Đặng Kim Khôi); Trung tâm Hội chợ Triển lãm Thương mại - Văn hóa Hải Phòng, 1998, Bảo tàng Điện Biên Phủ, 2022 (KTS Nguyễn Tiến Thuận), Tòa tháp Bitexco, Thành phố Hồ Chí Minh, 2010, Trung tâm Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV), 2006 (KTS Nguyễn Trường Lưu); Tòa nhà Keangnam Landmark, Hà Nội, 2008, Trường PTTH chuyên Amsterdam, Hà Nội, 2010 (KTS Nguyễn Tuấn Anh, Phạm Duy Đông), Trường Mầm non Xanh, Biên Hòa - Đồng Nai, 2013 (KTS Võ Trọng Nghĩa), Trường học vùng cao “Hoa Rừng”, Lào Cai, 2013 (KTS Hoàng Thúc Hào), Khu đô thị Ecopark, Hưng Yên, 2000, Khu đô thị cho người thu nhập thấp Đặng Xá, 2013 (Viện Quy hoạch đô thị - nông thôn, KTS Đặng Kim Khôi và cộng sự)… Các công trình tưởng niệm, tâm linh như: Đài tưởng niệm các Anh hùng Liệt sĩ ở Tuyên Quang, 1995 (KTS Lê Hiệp); Đài Tưởng niệm Anh hùng Liệt sĩ ở Ba Đình, Hà Nội, 1993 (KTS Lê Hiệp); Nghĩa trang Liệt sĩ Điện Biên Phủ, 1992 (KTS Nguyễn Trực Luyện, Hoàng Phúc Thắng); Đài tưởng niệm Anh hùng Liệt sĩ Bến Dược, Củ Chi, 1998 (KTS Khương Văn Mười); Đài Tưởng niệm Vua Hùng, Thành phố Hồ Chí Minh-Bình Dương, 2009; Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (KTS Nguyễn Trường Lưu); Trung tâm Hành chính Quận 10 - Thành phố Hồ Chí Minh (KTS Nguyễn Văn Tất); Tòa nhà Artex Saigon (KTS Trần Khánh Trung)… hay Khu du lịch tâm linh Chùa Bái Đính (Ninh Bình), Tam Chúc (Hà Nam)… và gần đây là Tòa nhà Tổng công ty Viettel, Bảo tàng Lịch sử Quân đội do tư vấn nước ngoài thiết kế cũng đã đoạt Giải thưởng Kiến trúc quốc gia danh giá. Các khu đô thị mới với các chung cư cao tầng hiện đại, tiện nghi, đầy đủ công trình dịch vụ xã hội như trường học, siêu thị, không gian xanh, không gian vui chơi giải trí… được xây dựng theo xu hướng kiến trúc xanh đã và đang tạo thành nên văn hóa đô thị hiện đại, văn minh.

   Đường lối Đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng đã tạo điều kiện thuận lợi để các nhà đầu tư nước ngoài xâm nhập thị trường Việt Nam, trong đó có thị trường kiến trúc. Nhiều tổ chức tư vấn kiến trúc nổi tiếng trong khu vực và trên thế giới đã có mặt tại Việt Nam với nhiều dự án đầu tư lớn như: Mĩ, Nhật Bản, Pháp, Malaysia, Singapore, Hàn Quốc, Đức… Các KTS nước ngoài với tư duy sáng tác hiện đại, chuyên nghiệp và giàu kinh nghiệp quốc tế đã nhanh chóng được sự tin tưởng (và có phần sính ngoại) của các chủ đầu tư. Hầu hết các dự án kiến trúc - quy hoạch lớn đều do KTS nước ngoài thực hiện (kể cả qua đấu thầu, thi tuyển kiến trúc).

   Thực tế này đòi hỏi phải có sự đổi mới mạnh mẽ về chất lượng của đội ngũ KTS để có thể nhanh chóng hội nhập khu vực và trên thế giới.

   Qua 30 năm đổi mới, đến nay cả nước đã có 30 cơ sở đào tạo KTS, hàng năm cho ra trường hơn nghìn KTS. Theo số liệu chưa đầy đủ, thì hiện trên cả nước đã có hơn hai mươi nghìn KTS, trong đó gần bảy nghìn là hội viên Hội KTS Việt Nam. Thế hệ KTS sinh trong thập niên 70-80 đã vươn lên, trở thành lực lượng chính của sự nghiệp phát triển kiến trúc. Rất nhiều KTS trẻ đã đi tiên phong sáng tác theo xu hướng mới như kiến trúc xanh, kiến trúc vì cộng đồng, kiến trúc thông minh và nay là kiến trúc Net Zero. Nhiều người đã đạt được các giải thưởng danh giá trong các cuộc thi kiến trúc quốc gia và quốc tế. Như Võ Trọng Nghĩa, Hoàng Thúc Hào, Nguyễn Hoàng Mạnh, Nguyễn Hoàng Hiệp, Đoàn Thanh Hà, Nguyễn Xuân Minh, Hồ Khuê… Năm 2017, tại Đại hội KTS Thế giới UIA tổ chức tại Seoul, Hàn Quốc, lần đầu tiên trong lịch sử kiến trúc Việt Nam, KTS Hoàng Thúc Hào đã vinh dự được trao Giải thưởng Vassilis Sgoutas - Giải thưởng Lớn của UIA với những cống hiến vì cộng đồng. Bốn năm sau, ngày 6.7.2023 tại Đại hội KTS thế giới diễn ra tại Copenhagen (Đan Mạch), KTS Đoàn Thanh Hà cũng đã vinh dự được nhận Giải thưởng Lớn này cho Công trình kiến trúc được triển khai phục vụ người nghèo.

   3. Kết luận

   Chặng đường nửa thế kỷ kiến trúc Việt Nam sau đất nước thống nhất đã đi qua với bao thăng trầm của nghề nghiệp. Tự hào về những gì đã làm được góp phần tạo dựng diện mạo kiến trúc đô thị - nông thôn của đất nước theo hướng văn minh, hiện đại, thì những hạn chế, bất cập trong quá trình phát triển và sáng tạo đủ để giới KTS rút ra những bài học sâu sắc sau đây:

   1) Khẳng định vai trò của Hội KTS Việt Nam, mái nhà chung của giới KTS được Đảng và Bác Hồ chủ trương thành lập từ những năm đầu của cuộc kháng chiến 9 năm chống thực dân Pháp xâm lược (27.4.1948). Trong suốt 77 năm đồng hành cùng đất nước, đặc biệt là 50 năm sau ngày đất nước thống nhất, Hội KTS Việt Nam với đội ngũ KTS giàu lòng yêu nước, khát khao sáng tạo, trung thành với sự nghiệp đấu tranh bảo vệ và xây dựng đất nước, làm tròn trách nhiệm được Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó là xây dựng cơ sở vật chất phục vụ tái thiết đất nước sau hòa bình, thống nhất, góp phần vào thành công của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. KTS Việt Nam luôn ghi nhớ lời dạy của Bác Hồ trong Thư Người gửi Hội nghị thành lập Đoàn KTS Việt Nam (tiền thân của Hội KTS Việt Nam hôm nay), luôn đoàn kết, sáng tạo, kiên trì phấn đấu với mục tiêu “Vì một nền kiến trúc Việt Nam hiện đại giàu bản sắc văn hóa dân tộc”. Phương châm hoạt động này của giới KTS được thể hiện ngay từ khi hình thành thế hệ KTS đầu tiên với việc tiếp thu và phát triển phong cách kiến trúc Đông Dương, “Nhà Ánh sáng”… (những năm 30-40) cho đến các thế hệ KTS tiếp nối như xu hướng kiến trúc nhiệt đới bản địa (những năm 50-80); Kiến trúc xanh, Kiến trúc vì cộng đồng (từ những năm 90 trở lại đây) tạo nên những công trình kiến trúc mang đậm bản sắc Việt Nam. Kế thừa truyền thống của các thế hệ đi trước, KTS trẻ hôm nay luôn thể hiện tài năng sáng tạo, không ngừng vươn lên, tiếp cận các xu hướng kiến trúc mới tiến bộ trên thế giới, nâng cao trách nhiệm của KTS với xã hội, với nhân dân, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Nhiều KTS trẻ, sinh viên kiến trúc đã đoạt giải thưởng danh giá tại các kỳ thi kiến trúc quốc tế và được tôn vinh trên diễn đàn kiến trúc thế giới, như các tác phẩm Làng nổi Đồng Tháp Mười, Tồn tại hay không tồn tại, Cà phê Gió và Nước, Trường mầm non xanh, Nhà cộng đồng Suối Rè, Hoa rừng… Trong 50 năm qua, hàng trăm KTS đã được tặng giải thưởng kiến trúc quốc gia và quốc tế, trong đó có 3 KTS được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, 27 KTS được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Đóng góp của các thế hệ KTS, của Hội KTS Việt Nam đã được Đảng, Nhà nước và Nhân dân ghi nhận, trao tặng những phần thưởng cao quý: Huân chương Độc Lập hạng Nhất, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Sao Vàng.

   2) Kinh tế thị trường và quá trình đô thị hóa nhanh, rộng trên cả nước đã thúc đẩy kiến trúc phát triển, nhất là tại các đô thị. Bên cạnh những thành tựu to lớn đã đạt được thì kiến trúc cũng đã bộc lộ sự yếu kém về quản lý, về năng lực hành nghề, sự lúng túng, thậm chí mất phương hướng trong sáng tác của một bộ phận KTS. Nếu như các phong cách kiến trúc hiện đại, hậu hiện đại, kiến trúc xanh sử dụng vật liệu mới, công nghệ mới thân thiện với môi trường đã và đang là xu thế của thời đại, thì sự quay trở lại “sao chép một cách đại khái và lười biếng” hình thức kiến trúc tân cổ điển châu Âu với những hàng cột to cao phi tỉ lệ và bất quy tắc, những họa tiết đắp điểm cầu kỳ, rối rắm… đã thể hiện sự bế tắc trong sáng tạo, mà điển hình là kiến trúc “chóp”, kiến trúc nhại cổ, nhại kiến trúc Pháp… đã từng lây lan như bệnh dịch trên khắp cả nước, từ nhà ở tư nhân cho đến trụ sở cơ quan công quyền. Yếu tố văn hóa bản địa và địa khí hậu còn bị lãng quên. Kiến trúc đô thị phát triển manh mún, thiếu đồng bộ, thiếu kiểm soát và thiếu bản sắc đã phần nào phản ánh sự yếu kém và bế tắc này. Chúng ta đang tìm hướng phát triển đô thị thông minh để phù hợp với thời đại của công nghệ số, kỹ thuật số và internet, trí tuệ nhân tạo AI… nhằm tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận một cách thuận tiện nhất, tiết kiệm nhất trong sử dụng dịch vụ công và quản trị đô thị, để đô thị là nơi đáng sống, là nơi chốn bình yên và hạnh phúc của con người. Chúng ta đang xây dựng nông thôn mới theo hướng hiện đại hóa, nhưng lại phá vỡ không gian làng truyền thống, làm mất đi nhiều di tích kiến trúc văn hóa lịch sử. Xu hướng đô thị hóa cưỡng bức, đã và đang biến làng quê truyền thống đâu đó thành “sân sau chứa rác thải kiến trúc của đô thị”. Chúng ta phát triển rất nhiều khu đô thị mới, chung cư mới tỏa mãn nhu cầu ở của tầng lớp khá giả, giàu có nhưng lại rất thiếu nhà ở xã hội phục vụ đối tượng người thu nhập thấp, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang… Chúng ta xây dựng nhiều nhưng lại thiếu các công trình kiến trúc mang tầm thời đại. Hầu hết các kiến trúc lớn, công trình tiêu biểu của đất nước như Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Nhà Quốc hội, Bảo tàng Lịch sử Quân đội, trụ sở nhiều bộ, ngành trung ương như Bộ Công an, Bộ Ngoại giao, Bộ Tài nguyên - Môi trường, Bộ Nội vụ… đều do tư vấn nước ngoài chủ trì thiết kế hay liên danh với tư vấn trong nước.

   Vậy khi nào thì KTS Việt Nam có đủ khả năng sáng tạo để đảm nhận chủ trì các công trình xứng tầm đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới?

   Chúng ta đang tiến hành cuộc cách mạng đổi mới toàn diện về thể chế, tư duy để bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với những khát khao, hoài bão lớn lao để đưa đất nước lên một tầm cao mới, phát triển bền vững, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh, sánh cùng các nước phát triển trên thế giới, dưới sự lãnh đạo của Đảng. Hội KTS Việt Nam cũng không nằm ngoài dòng chảy của cuộc cách mạng đổi mới toàn diện này.

   Tổng kết 50 năm nền văn học, nghệ thuật nước nhà sau ngày đất nước thống nhất, trong đó có lĩnh vực kiến trúc, là dịp để chúng ta nghiêm túc nhìn lại và suy ngẫm về chặng đường đã đi qua, từ đó tìm ra lời giải cho câu hỏi: Hội KTS Việt Nam và giới KTS sẽ làm gì với hành trang của mình để đáp ứng được yêu cầu của Đảng, của Nhân dân trong kỷ nguyên phát triển mới?