1. Vì sao Lục Vân Tiên là nơi khởi nguồn giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam ở nước ngoài?
Ngày 23.11.2021, tại Paris - Pháp, Đại hội đồng UNESCO đã chính thức thông qua Nghị quyết số 41/15C ghi nhận danh nhân Nguyễn Đình Chiểu của Việt Nam trong danh sách các Danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử có tầm vóc quốc tế niên khóa 2022-2023 được UNESCO cùng tổ chức vinh danh và tham gia kỷ niệm năm sinh, năm mất. Sự kiện vinh danh Nguyễn Đình Chiểu ở tầm thế giới đã tạo hiệu ứng tích cực, nhiều tác phẩm thơ văn nổi tiếng của ông được cả thế giới biết đến từ rất sớm.
Tuy bị mù nhưng sự nghiệp thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu đã có những minh chứng thuyết phục, là cơ sở để chúng tôi đưa ra nhận định: Nguyễn Đình Chiểu là một hiện tượng văn hóa đặc biệt của Việt Nam thế kỷ XIX, sáng tác thơ văn của ông đã ảnh hưởng sâu sắc và có sức sống kỳ lạ trong lòng nhân dân. Ông không chỉ là người khai sáng dòng văn học yêu nước, thân dân, chuộng hòa bình ở Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX mà còn là tác giả tiêu biểu cho dòng văn học này với những tác phẩm nổi tiếng như: Lục Vân Tiên, Văn tế nghĩa sĩ trận vong lục tỉnh, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Dương Từ - Hà Mậu, Ngư tiều y thuật vấn đáp… Các tác phẩm này, nhất là truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên nổi tiếng đã trở thành nơi khởi nguồn giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam ở nước ngoài – một điểm nhấn trong tiến trình văn học, nghệ thuật Việt Nam và các nước 50 năm qua. Sự kiện văn hóa này đã khẳng định tính tương đồng loại hình và sự ảnh hưởng của Lục Vân Tiên nói riêng và văn học Việt Nam nói chung đến các nước một cách sinh động. Đặc biệt, truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên tuy đã ra đời trên 150 năm qua nhưng đã mở rộng biên độ giao lưu văn hoá giữa Việt Nam và các nước trong bối cảnh toàn cầu hoá, chứng minh hùng hồn bản sắc văn học, nghệ thuật Việt Nam trong cuộc sống đương đại.
Hiện tượng tư tưởng và văn chương Nguyễn Đình Chiểu trong văn học, nghệ thuật Việt Nam có ý nghĩa quan trọng và đặc biệt trên nhiều phương diện. Ông là người đã biến văn tế vốn mang âm hưởng tang thương, đau buồn du nhập từ Trung Quốc trở thành những lời hịch mạnh mẽ, hiệu triệu lòng yêu nước của người dân Nam Bộ. Tư tưởng nhân nghĩa, đạo đức của ông là sự tiếp nối truyền thống dân chủ và nhân đạo của dân tộc trong một bối cảnh đặc biệt. Đặc điểm này góp phần xác lập giá trị thẩm mĩ - văn học trong các sáng tác của ông với sự ra đời của Lục Vân Tiên. Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên là một trong những tác phẩm lớn và danh tiếng nhất, có sức sống kỳ lạ, vượt qua cả rào cản ngôn ngữ, trường tồn với không gian và thời gian qua hình thức diễn xướng dân gian: nói thơ Lục Vân Tiên – một trong 7 dạng thức diễn xướng dân gian ở Bến Tre. Bằng con đường phổ biến, truyền dạy bình dân, theo lối tổ chức học tập cộng đồng, học suốt đời của người dân, Lục Vân Tiên đã vượt khỏi khuôn khổ có giới hạn của một tác phẩm văn học, không chỉ được sử dụng phổ biến trong nhà trường ở Việt Nam mà còn lan tỏa ra thế giới. Lục Vân Tiên là tác phẩm văn học Việt Nam trung đại có một “trường văn hoá” rộng lớn với các hoạt động giao lưu văn học, nghệ thuật quốc tế sôi nổi vì được dịch ra nhiều thứ tiếng, được nhiều độc giả nước ngoài biết đến. Lục Vân Tiên được dịch ra tiếng Pháp đầu tiên với bản dịch của G. Aubaret năm 1864, theo khảo cứu chưa đầy đủ của chúng tôi, tính đến nay có ít nhất 8 bản dịch Lục Vân Tiên tiếng Pháp (đặc biệt trong 8 bản dịch Lục Vân Tiên tiếng Pháp có bản của nhà bác học Trương Vĩnh Ký được xem là đã “chính xác hóa” tiểu sử và hoàn cảnh gia đình cụ Đồ1). Năm 1983, Lục Vân Tiên được dịch sang tiếng Ukraina với bản dịch của M. Kashel. Năm 1985, Lục Vân Tiên được dịch sang tiếng Nhật với bản dịch của GS. Takeuchi Yonosuke. Năm 2016, Lục Vân Tiên được dịch ra tiếng Anh với bản dịch của Éric Rosencrantz. Gần đây nhất, năm 2017, Lục Vân Tiên được dịch sang tiếng Hàn Quốc với bản dịch điện tử của dịch giả Jeon Hye Kyeong, nhân kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Đình Chiểu, lần đầu tiên truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên song ngữ Việt - Hàn được xuất bản. Như vậy, với 5 thứ tiếng và 12 bản dịch, Lục Vân Tiên là một trong các tác phẩm văn học Việt Nam được chuyển ngữ ra tiếng nước ngoài nhiều nhất. Theo đạo diễn Ukraina Olena Ivanchenko, dịch thuật có đóng góp quan trọng, là “chìa khóa để hiểu sâu hơn về một nền văn hóa khác”2, khi đó ta mới hiểu được vai trò của dịch thuật trong kết nối và quảng bá văn học, nghệ thuật và Lục Vân Tiên của Việt Nam là một minh chứng sinh động cho nhận định này.
“Lục Vân Tiên” đã trở thành một “từ khóa”, khi nói đến Lục Vân Tiên là người ta nghĩ ngay đến Nguyễn Đình Chiểu. Ngày nay, khi hỏi người dân Nam Bộ, tuýp người nào mà họ nhớ nhất và luôn xem đó là tấm gương để soi rọi trong hành xử đời thường, phần lớn người dân trả lời: là nhân vật Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Kết quả điều tra xã hội học ở Bến Tre cho thấy có đến 82,1% người dân thuộc lòng 2 câu thơ: “Trai thời trung hiếu làm đầu/ Gái thời tiết hạnh làm câu trau mình” và cho rằng đây là tiêu chí đạo đức giáo dục thế hệ trẻ, Lục Vân Tiên được xác định là một tấm gương để giáo dục con cái trong gia đình3.
Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên có kết cấu chặt chẽ, bố trí nhân vật, sự kiện, bối cảnh theo một hệ thống vừa tinh vi phức tạp vừa giản dị mạch lạc tuôn chảy theo lời thơ chân chất, trong chỉnh thể tác phẩm dài 2084 câu thơ lục bát theo bản đề xuất của chúng tôi sau khi tham vấn các nghệ nhân nói thơ Lục Vân Tiên và hậu duệ Nguyễn Đình Chiểu đã bổ sung 2 câu4. Theo chúng tôi, việc có thêm 2 câu thơ này đã là sâu sắc và phong phú hơn dụng ý của Nguyễn Đình Chiểu được thể hiện rõ trong kết cấu truyện – sự sắp xếp xuất hiện các nhân vật theo dòng thời gian của vòng đời con người một cách hợp lý: vợ chồng thuỷ chung, “ăn ở hiền lành, tu nhân tích đức” mới có “sinh con hiền”… một chuỗi giá trị của bài học giáo dục gia đình vẫn còn nguyên giá trị trong cuộc sống đương đại. Ngoài ra, cách phân bố các hình thức nghệ thuật – cấu trúc tác phẩm bao gồm phân bố hệ thống nhân vật, hệ thống các hình tượng được chia ra thành hai tuyến đối lập: từ phe bất nhân bất nghĩa, từ bọn cướp đường đến bọn lang băm, thầy pháp… kể cả giới quyền uy nhưng lại là gian thần lộng hành như quan Thái sư, tầng lớp sĩ tử Trịnh Hâm, Bùi Kiệm, cha con Võ Công - Thể Loan… đến phe nhân nghĩa thảo ngay, nặng ân tình như gia đình Lục Vân Tiên, Kiều Công - Nguyệt Nga, bằng hữu chi giao Vương Tử Trực, Hớn Minh và cả Thần, Tiên, Phật…
Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên với sứ mệnh phổ truyền đạo lý đã sớm đi vào lòng người không chỉ bởi giọng thơ bình dân trữ tình kết hợp phong cách thơ đậm chất Nam Bộ (người Bến Tre ai cũng thuộc ít nhất dăm ba câu, thậm chí có người không biết viết nhưng thuộc lòng cả truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên). Lục Vân Tiên được đánh giá là một cuốn sách tâm lý tiểu thuyết dạy đạo làm người, Nguyễn Đình Chiểu đem gương đời xưa khuyên người nay về các phép tắc, cương thường đạo lý thông qua xây dựng nhân vật, kẻ tốt người xấu, kẻ thiện người ác, kết thúc truyện có hậu: người thiện, dù có gặp nỗi gian truân khổ sở, sau cùng được vinh hiển sung sướng. Với những giá trị vượt thời gian, vượt cả không gian rào cản ngôn ngữ, Lục Vân Tiên là truyện thơ Nôm đầu tiên được người Pháp phát hiện và chuyển ngữ sang tiếng Pháp, mở ra cơ hội xúc tiến giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam với thế giới xưa nay. Đây cũng chính là lời giải cho câu hỏi vì sao Lục Vân Tiên trở thành nơi khởi nguồn của các hoạt động giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam ở nước ngoài, đặc biệt là các hoạt động sôi động những năm gần đây gắn với tên tuổi Nguyễn Đình Chiểu và được chúng tôi xác định là một điểm nhấn của văn học, nghệ thuật Việt Nam ở nước ngoài 50 năm qua.
2. Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên – nhịp cầu giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam và thế giới
Giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam và thế giới qua “nhịp cầu” kỳ diệu là tác phẩm Lục Vân Tiên được chúng tôi khảo sát trong bài viết này tập trung ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc và một số nước, mà đỉnh cao là giao lưu văn học, nghệ thuật nhân kỷ niệm 200 năm Ngày sinh danh nhân Nguyễn Đình Chiểu, tháng 6.2022 tại Bến Tre. Lục Vân Tiên là tác phẩm văn học Việt Nam có lợi thế trong xúc tiến giao lưu văn học, nghệ thuật với nước ngoài không chỉ bởi được chuyển ngữ sang tiếng nước ngoài sớm mà còn được giới học giả nước ngoài quan tâm khi là tâm điểm giao lưu văn học, nghệ thuật. Chỉ riêng ở Hội thảo khoa học quốc tế Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay với sự quan tâm của học giả đến từ 10 quốc gia: Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc (bao gồm Đài Loan), Thái Lan, Campuchia, Pháp, Bỉ, Hoa Kỳ, Nga, Ấn Độ và nước chủ nhà Việt Nam; bên cạnh đó còn có sự tham dự của các khách mời đến từ UNESCO, Tổng lãnh sự các nước: Ấn Độ, Campuchia, Indonesia, Philipines, các tổ chức quốc tế. Tìm hiểu vì sao Hội thảo này thu hút sự quan tâm của nhiều học giả nước ngoài, chúng tôi được biết: chính truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên với những hiệu ứng tích cực đã hình thành những chủ điểm quan tâm khác nhau trong giới nghiên cứu văn học, nghệ thuật quốc tế từ nhiều năm trước đó nên Hội thảo này đã sớm tạo ra một diễn đàn gặp gỡ, trao đổi, tranh luận và công bố, phát hành, xuất bản những nghiên cứu, phát hiện mới về tác phẩm kinh điển Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu có từ trước đó.
Quá trình giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam ở nước ngoài với “nhịp cầu” Lục Vân Tiên được chúng tôi chia sẻ trong bài viết này tập trung ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc và một số nước có hoạt động giao lưu văn học, nghệ thuật sôi động. Ở Hàn Quốc, từ năm 2017, GS. Jeon Hye Kyung, Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc, đã chuyển ngữ Lục Vân Tiên sang tiếng Hàn. Bản dịch Lục Vân Tiên của Jeon Hye Kyung được thể hiện qua phiên bản điện tử do NXB. Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc phát hành là bản dịch đầu tiên dựa trên sách Lục Vân Tiên của NXB. Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh phát hành năm 2016, dịch giả đã dùng bản Lục Vân Tiên này làm tài liệu phân tích chính, ngoài ra dịch giả còn tham khảo Nguyễn Đình Chiểu toàn tập của Ca Văn Thỉnh và cộng sự, NXB. Đại học và Trung học chuyên nghiệp - 1997 và sách Nguyễn Đình Chiểu – Thơ văn yêu nước và truyện thơ Lục Vân Tiên, Nguyễn Chí Bền giới thiệu, NXB. Hội Nhà văn - 2000. Đây là một quá trình làm việc công phu, tâm huyết của GS. Jeon Hye Kyung, không chỉ chuyển ngữ mà còn nghiên cứu, so sách với các tác phẩm, nhân vật có nét tương đồng của văn chương Hàn Quốc, được đúc kết lại qua nhận định: “… trong nền văn học sử của cả hai quốc gia, Lục Vân Tiên có thể xem là cuốn tiểu thuyết hàm chứa nhận thức về thời đại của thế kỷ XIX ở Việt Nam, đồng thời là điển hình của tiểu thuyết cổ điển đậm chất sáng tạo tiêu biểu cho thế kỷ XIX của Việt Nam. Tương tự, Chun-hyang jeon cũng là cuốn tiểu thuyết hàm chứa nhận thức về thời đại của thế kỷ XVIII ở Hàn Quốc và là một điển hình của tiểu thuyết cổ điển tiêu biểu cho thế kỷ XVIII của Hàn Quốc. Ngoài ra, hương sắc đậm chất văn học và giá trị thẩm mĩ của cả hai tác phẩm vẫn còn phát huy sức sống bền bỉ đến ngày nay cũng là cơ sở để khẳng định rằng các tác phẩm này vẫn sẽ tiếp tục tồn tại, chuyển mình và sẽ được truyền lại đến tận các thế hệ mai sau”5.
Sau 5 năm giới thiệu Lục Vân Tiên bản điện tử tiếng Hàn, nhân sự kiện kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Nguyễn Đình Chiểu và kỷ niệm 30 năm quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc, GS. Jeon Hye Kyung đã hợp tác với các nhà nghiên cứu Việt Nam nâng cấp bản dịch điện tử Lục Vân Tiên tiếng Hàn được phát hành nội bộ lên thành bản dịch chính thức và được ấn hành bởi NXB. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh6 . Để có công trình này là cả một quá trình giao lưu văn học, nghệ thuật đặc biệt với nhiều dấu ấn sâu sắc trên hành trình giao lưu văn học, nghệ thuật Việt - Hàn, một minh chứng sinh động làm sâu sắc và phong phú đời sống văn học, nghệ thuật Việt Nam trên thế giới.
Trong khuôn khổ Hội thảo khoa học quốc tế Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay, ngày 29.6.2022, tại Nhà Dừa Bến Tre, Hội Di sản văn hóa tỉnh Bến Tre đã tổ chức Lễ ra mắt sách Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu song ngữ Việt - Hàn. Tham dự sự kiện văn hóa quốc tế đặc biệt kỷ niệm 200 năm Ngày sinh của cụ Đồ và hướng tới kỷ niệm 30 năm quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc có ngài Christian Manhart, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam; ông Phạm Thanh Lâm, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Di sản văn hóa tỉnh; dịch giả, GS. Jeon Hye Kyung, Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc; TS. Phạm Văn Luân - Chủ biên; nhóm thực hiện tập sách cùng các nhà khoa học đến từ Pháp, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc; các nhà khoa học trong nước. Phát biểu tại lễ ra mắt sách, Chủ biên đã bày tỏ lòng tri ân và ngưỡng mộ danh nhân Nguyễn Đình Chiểu, người đã để lại nguồn tài nguyên nhân văn quý giá cho nhân loại thông qua tác phẩm tiêu biểu Lục Vân Tiên, đây chính là động lực quan trọng giúp nhóm thực hiện và các bên liên quan hoàn thành dự án sách Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu song ngữ Việt - Hàn với độ dày 366 trang, khổ 14x24 cm do NXB. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh ấn hành với sự tài trợ của Đại sứ quán Hàn Quốc tại Việt Nam và 3 doanh nghiệp Hàn Quốc tại TP. Hồ Chí Minh: Công ty ACCENDUS, Công ty SNA Việt Nam, Công ty VK LINK.
Chuyên mục “Đọc và phân tích từ Việt Nam” Báo Joon Asean Daily News số ra ngày 1.7.2022 đã đăng bài viết của nhà báo Shim Sang Joon về sự ra đời sách Lục Vân Tiên song ngữ Việt - Hàn. Bài báo cho biết, “Giáo sư Jeon đã có bài thuyết trình trước các học giả hàng đầu thế giới, thông qua nghiên cứu so sánh truyện thơ Lục Vân Tiên và truyện Xuân Hương, Giáo sư nhấn mạnh rằng hai tác phẩm thuộc sở hữu của Việt Nam và Hàn Quốc, là những kiệt tác kinh điển tiêu biểu của cả hai quốc gia, được cả thế giới yêu mến”. Bài báo nhận định: “Hơn 150 năm qua, nhiều thế hệ nhà nghiên cứu ở Việt Nam và quốc tế đã nghiên cứu về cuộc đời và hoạt động của Nguyễn Đình Chiểu. Ngay từ khi nhà thơ còn sống, các tác phẩm của ông đã đến được với người Pháp. Cùng với thời gian, tác phẩm và cuộc đời của Nguyễn Đình Chiểu đã hòa quyện vào lịch sử, văn học, văn hoá, nghệ thuật và thấm đẫm vào đời sống của nhân dân Nam Bộ, nhân dân trong và ngoài nước”.
Ở lĩnh vực bảo tàng, điểm nhấn Việt Nam tại Bảo tàng Quốc gia về chữ viết thế giới (bảo tàng quốc gia đầu tiên trưng bày các chữ viết tay và chữ viết đa dạng của thế giới khánh thành năm 2023 ở khu kinh tế tự do Incheon, Hàn Quốc) là sự kiện nhóm thực hiện sách Lục Vân Tiên song ngữ Việt - Hàn ở Bến Tre hợp tác thực hiện trưng bày chủ đề Một cuộc hành trình vĩ đại của nền văn minh đồng hành cùng chữ viết với truyện thơ Nôm nổi tiếng Lục Vân Tiên7. Từ đây, Lục Vân Tiên được giới thiệu như một di sản văn hóa của toàn thế giới bằng công nghệ quét 3D bên cạnh Đá Rosetta, Kinh thánh Gutenberg và các di tích chữ viết khác từ Đông Nam Á. Ông Ypark Jun-ho, quản lý cấp cao Bảo tàng Quốc gia chữ viết thế giới đánh giá cao truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên và mong muốn “đây sẽ là một khởi đầu tuyệt vời cho tình hữu nghị của chúng ta để tìm kiếm cơ hội giao lưu và hợp tác sâu rộng hơn nữa qua di sản của danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Đình Chiểu”. Những hoạt động này đã từng bước thực hiện công cuộc “Toàn cầu hóa” tư tưởng của danh nhân Nguyễn Đình Chiểu: “Bốn biển âu ca hợp một nhà” (trích Sấm Uyên - Dương Từ Hà Mậu, Nguyễn Đình Chiểu, có thể được soạn từ năm 1851).
Dịch giả Jeon Hye Kyung khẳng định việc công bố bản in tiếng Hàn Lục Vân Tiên sau 5 năm có phiên bản điện tử đã thể hiện tấm lòng thành kính tri ân đến một bậc anh hào thi sĩ, một bậc thâm nho đã sáng tác nên truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên có những ảnh hưởng sâu sắc đến Hàn Quốc từ nhiều năm qua và với việc ra đời bản in song ngữ Việt - Hàn đã tạo điều kiện cho các thế hệ sinh viên, học sinh, nhân dân của hai dân tộc Việt - Hàn có cơ hội giao lưu văn học, nghệ thuật, thắt chặt tình đoàn kết, hữu nghị trong giáo dục nghệ thuật và sân khấu. Ngày 11.3.2025, đoàn Hiệp hội Sân khấu nói về sách Lục Vân Tiên mở đầu câu chuyện hợp tác giáo dục nghệ thuật và sân khấu với Hiệp hội Sân khấu tỉnh Chung Cheong Nam, tỉnh Bu San và Đại học DongShin; đã đến Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh – nơi có tác phẩm Lục Vân Tiên song ngữ Việt - Hàn để trao đổi về hợp tác giáo dục nghệ thuật từ sân khấu xoay quanh Lục Vân Tiên8.
Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên bản in tiếng Hàn chính thức ấn hành là một mô hình mẫu cho các dự án giao lưu văn học, nghệ thuật quốc tế trong tương lai, góp phần thúc đẩy quan tâm nghiên cứu, dịch thuật tác phẩm kinh điển Lục Vân Tiên và Nguyễn Đình Chiểu sang các thứ tiếng khác trên tinh thần đã được UNESCO khẳng định khi vinh danh Nguyễn Đình Chiểu. TS. Madan Mohan Sethi – Tổng lãnh sự Ấn Độ tại TP. Hồ Chí Minh sau khi được tặng sách cho rằng đây là một cuốn sách quý và ông sẽ ghi nhớ việc đề xuất thực hiện dự án sách Lục Vân Tiên tiếng Hindi trong thời gian tới bởi Ấn Độ có vinh dự lớn là 1 trong 4 nước đồng đứng tên đề nghị UNESCO vinh danh Nguyễn Đình Chiểu. Đại sứ Cu Ba tại Việt Nam, các Tổng lãnh sự Indonesia, Campuchia, Lào tại TP. Hồ Chí Minh... đã bày tỏ sự quan tâm và mong muốn được hợp tác nghiên cứu để chuyển ngữ và giới thiệu truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên cho người dân ở đất nước của mình, trước hết là cộng đồng bà con Việt Nam ở đó.
Ở Nhật Bản, các hoạt động giao lưu văn học, nghệ thuật với Việt Nam đã diễn ra từ tháng 10.2021, được sự hỗ trợ của Phòng Văn hoá - Thông tin và Nhóm Sáng tạo trẻ Bến Tre, GS. Shimizu Masaaki, Đại học Osaka, đã thu thập dữ liệu xây dựng báo cáo khoa học “Nghiên cứu tục thờ thánh mẫu Thiên Y A Na ở Bến Tre” và được chọn trình bày tại Hội thảo khoa học quốc tế ở Đài Loan (Trung Quốc); qua đó quảng bá, giới thiệu tín ngưỡng dân gian, văn hoá Bến Tre cho bạn bè quốc tế. Đặc biệt, vào tháng 3.2022, lần đầu tiên GS. Shimizu Masaaki đưa truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên và sau đó là truyền dạy nói thơ Vân Tiên vào dạy trong Trường Đại học Nhật Bản, đây cũng là trường đại học đầu tiên trên thế giới đưa tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu vào giảng dạy ở góc độ ngữ liệu để dạy học tiếng Việt và văn hoá Việt Nam. Tiếp sau đó, Giáo sư đã tận tình tham gia cùng nhóm tác giả thực hiện tập sách Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu song ngữ Việt - Hàn và góp ý kiến chuyên môn triển khai sinh hoạt nói thơ Vân Tiên tại Câu lạc bộ Nói thơ Vân Tiên – Nông trại sân chim Vàm Hồ thuộc Hội Di sản văn hoá tỉnh Bến Tre, nghiên cứu thể nghiệm đưa Lục Vân Tiên vào múa rối nước ở Bến Tre. Tham gia thực hiện phim tư liệu về dạy - học truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên và truyền dạy nói thơ Vân Tiên ở Trường Đại học Osaka, Nhật Bản; hỗ trợ Bảo tàng tỉnh Bến Tre xây dựng Trưng bày ảo “Nguyễn Đình Chiểu - Cuộc đời và sự nghiệp” và hỗ trợ tỉnh Bến Tre xây dựng bộ phim Danh nhân văn hoá Nguyễn Đình Chiểu (2 tập) phục vụ kỷ niệm 200 năm Ngày sinh danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Đình Chiểu tại Việt Nam và UNESCO - Paris, Pháp. Ngoài ra, Giáo sư còn hỗ trợ 3 đồng nghiệp tại Đại học Osaka nghiên cứu và gửi 2 công trình nghiên cứu. Bài nghiên cứu “Dạy tiếng Việt qua truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu ở Đại học Osaka, Nhật Bản” của Giáo sư được chọn trình bày, thu hút sự quan tâm của Hội thảo.
Từ Trung Quốc, hoạt động giao lưu văn hoá, văn học Việt Nam - Đông Á nhân sự kiện 200 năm sinh Nguyễn Đình Chiểu đã diễn ra sớm nhất. Ngày 16.12.2021, tại Đại học Nghệ thuật Quảng Tây đã diễn ra Hội thảo khoa học quốc tế Trung Quốc - ASEAN lần thứ 2 về lý luận văn học và nghệ thuật với chủ đề Tự tin và đối thoại: Xây dựng lý thuyết và phương pháp tiếp cận thực hành đổi mới văn học và nghệ thuật với 2 hình thức trực tiếp và trực tuyến. Hội thảo do Trường Đại học Nhân văn thuộc Đại học Nghệ thuật Quảng Tây, Hiệp hội Phê bình văn học và nghệ thuật Quảng Tây, Hiệp hội Viết văn Quảng Tây tổ chức. Hội thảo tập hợp các học giả, chuyên gia, nghiên cứu sinh và học viên sau đại học Quảng Tây, Trung Quốc và các nước ASEAN hướng tới tăng cường trao đổi học thuật giữa các tổ chức giáo dục về lý luận văn học và nghệ thuật; thúc đẩy sự phát triển của những tài năng trẻ trên lĩnh vực phê bình văn học, nghệ thuật. Hội thảo này là điểm nhấn thu hút sự quan tâm của đông đảo đại biểu, bởi đây là lần đầu tiên Nguyễn Đình Chiểu được các học giả quốc tế nghiên cứu ngay sau khi kỳ họp thứ 41, Đại hội đồng UNESCO chính thức thông qua Nghị quyết số 41C/15 và kỷ niệm 200 năm Ngày sinh nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu của Việt Nam. Tại Hội thảo, GS. TS. Nguyễn Chí Bền, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh trình bày báo cáo Đổi mới cách tiếp cận danh nhân văn hóa, trường hợp nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu đã đưa ra những quan điểm mới trong nhìn nhận, đánh giá Nguyễn Đình Chiểu dưới góc nhìn một danh nhân văn hóa tầm thế giới sau khi được UNESCO vinh danh. TS. Phạm Văn Luân, Trường Cao đẳng Bến Tre trình bày báo cáo Truyền dạy nói thơ Vân Tiên ở Bến Tre và Nguyễn Đình Chiểu giới thiệu truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên có sức sống kỳ diệu. Nói thơ Vân Tiên không chỉ là một kênh quan trọng góp phần bảo vệ và phát huy giá trị tư tưởng, nhân cách danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu trong bối cảnh hội nhập quốc tế mà còn là nhịp cầu kết nối di sản văn hóa Nguyễn Đình Chiểu với phát triển du lịch bền vững, du lịch danh nhân ở Việt Nam. Tại Hội thảo quan trọng này, ở 6 tiểu ban, có đến 4 bài nghiên cứu của các học giả đến từ Việt Nam được chọn trình bày tại phiên toàn thể của Hội thảo, chủ đề Nguyễn Đình Chiểu thực sự là điểm nhấn của một diễn đàn học thuật quốc tế được tổ chức ngay sau sự kiện UNESCO ra nghị quyết vinh danh Nguyễn Đình Chiểu.
Hội thảo Tự tin và đối thoại: xây dựng lý thuyết và phương pháp tiếp cận thực hành đổi mới văn học và nghệ thuật ở Trung Quốc đã giúp các học giả quốc tế hiểu thêm về Nguyễn Đình Chiểu, tạo hiệu ứng và kết nối học giả quốc tế đến với Hội thảo Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay ở Việt Nam. Hội thảo diễn ra với sự quan tâm của các học giả quốc tế: 16 tham luận của các nhà khoa học Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hoa Kỳ, Nga, Pháp, Đài Loan (Trung Quốc)... đem đến những ý tưởng khoa học mới mẻ, đột phá và có đóng góp vào tiến trình nghiên cứu văn học, nghệ thuật về Nguyễn Đình Chiểu, thể hiện qua các tham luận của các GS. TS. Lê Hữu Khóa, PGS. TS. Pascal Bourdeaux (Pháp), GS. Shimizu Masaaki, TS. Mika Kondo (Nhật Bản), GS. Chung Hoàng Chương (Hoa Kỳ), GS. Venkat Reddy Konatham (Ấn Độ), GS. TS. Alek Socolovsky (Liên bang Nga), PGS. TS. Hạ Lộ (Trung Quốc)… Đặc biệt, hiệu ứng của Hội thảo này đã lan tỏa tinh thần giao lưu văn hóa, nghệ thuật thẳng thắn, chân tình qua câu chuyện danh nhân Nguyễn Đình Chiểu với công trình nghiên cứu của Winston Phan Đào Nguyên (Hoa Kỳ) về hai bài thơ điếu Phan Thanh Giản của Nguyễn Đình Chiểu qua ngòi bút điêu luyện về thể loại thơ văn tế gây xúc động và thể hiện sự kính trọng Phan Thanh Giản của Nguyễn Đình Chiểu. Là một tiến sĩ, luật sư người Việt Nam định cư ở Hoa Kỳ, tác giả Winston Phan Đào Nguyên với nguồn sử liệu dồi dào đã trình bày cách tiếp cận và những hiểu biết chính xác nhất về hai bài thơ điếu Phan Thanh Giản, có thể nói đây là một công trình đã tạo nên “dư chấn” Nguyễn Đình Chiểu khá đặc biệt ở nước ngoài.
Không chỉ ở Hoa Kỳ, di sản của Nguyễn Đình Chiểu đã thu hút sự chú ý của nhiều người trên thế giới. Các nhà hoạt động và bạn bè của Tổ chức Sáng kiến Ukraina đã tổ chức các sự kiện nhân kỷ niệm 200 năm Ngày sinh danh nhân Nguyễn Đình Chiểu theo Nghị quyết của UNESCO. Ở Ukraina, Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu là bản dịch ra ngoại ngữ sớm thứ hai (đồng thời là bản dịch duy nhất cho đến nay của nhóm các ngôn ngữ Slav) sau các bản dịch tiếng Pháp. Điều đáng quan tâm nhất là ngay sau khi tái bản năm 2022, Lục Vân Tiên tiếng Ukraina đã trở thành một nguồn cản hứng kỳ diệu cho các nhà soạn kịch Ukraina. Sách Lục Vân Tiên tái bản tiếng Ukraina sau hơn 40 năm xuất bản lần đầu tiên ở Ukraina với bản dịch của Maya Kashel là tiền đề vật chất và tinh thần quan trọng để nữ đạo diễn Ivanchenko Elena Igorevna cùng nhà hát của mình dày công dựng và công diễn vở múa rối Lục Vân Tiên thành công9. Các hoạt động tương tự cũng được diễn ra tại Suriname, Australia, Philippines... Họ truyền bá các tài liệu, cung cấp thông tin để mở rộng tầm nhìn của người dân các nước về danh nhân Nguyễn Đình Chiểu và giới thiệu Nguyễn Đình Chiểu cùng di sản Lục Vân Tiên, những hoạt động phong phú và sôi nổi này thực sự trở thành điển nhấn của giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam ở nước ngoài 50 năm qua và gợi mở những tiềm năng to lớn của công cuộc lan tỏa các giá trị văn học, nghệ thuật Việt Nam ra thế giới trong kỷ nguyên mới.
Là một người “trong cuộc” có diễm phúc mục thị văn bản viết tay chữ Nôm truyện thơ Lục Vân Tiên và hiệu ứng văn hoá của tác phẩm đặc biệt này ở nước ngoài, chúng tôi càng thấm thía giá trị và nhận diện được sự đồng điệu giữa Lục Vân Tiên với các chủ điểm quan tâm qua các cuộc giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam và các nước. Những sự kiện văn học, nghệ thuật đặc biệt này cho thấy dù ở xa nhau, phải cảm nhận tác phẩm một cách gián tiếp với rào cản ngôn ngữ, song với “trường văn hoá chung” của Việt Nam và các nước, tinh thần hòa hợp văn chương của Nguyễn Đình Chiểu “Bốn biển âu ca hợp một nhà” đã đưa các các học giả, nhà đạo diễn sân khấu, nhà báo, nghệ nhân... lan tỏa những giá trị nhân bản, nhân văn của Nguyễn Đình Chiểu – những giá trị luôn được đề cao ở mọi thời đại.
3. Kết luận
Giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam và các nước Đông Á với những nét khái quát từ một số quốc gia được chúng tôi tổng thuật trên đây có thể chưa bao trùm và phản ánh được cục diện của văn học, nghệ thuật Việt Nam ở nước ngoài 50 năm qua. Do đó, chúng ta cần có một cái nhìn toàn diện, đa chiều hơn khi bàn câu chuyện thúc đẩy và nâng cao hiệu quả hoạt động giao lưu giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam và các nước trên thế giới bên cạnh những nghiên cứu mà trước nay các học giả trong và ngoài nước đã thực hiện. Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên nổi lên là một chủ đề được nhiều độc giả trong và ngoài nước quan tâm. Từ các trường đại học đến các nhà hát, nhà xuất bản, tòa soạn báo ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Ukraina... các học giả, nhà đạo diễn sân khấu, nhà báo, nghệ nhân... đã liên hệ chúng tôi để tiếp cận các bản viết tay Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu do nhà nghiên cứu Châu Anh Phụng lưu giữ và nhiều nguồn tài liệu quý khác quan trọng – chất xúc tác cho các hoạt động giao lưu văn học, nghệ thuật tiêu biểu giữa Việt Nam với các nước 50 năm qua và gợi mở những định hướng phát triển mới.
Với tinh thần đó, chúng ta tin tưởng rằng sẽ có thêm nhiều ý kiến, nghiên cứu mới, tiếp tục đào sâu, tìm hiểu các hiện tượng văn học giàu tính kết nối như Lục Vân Tiên – một giải pháp hợp tác quốc tế thiết thực nhất thúc đẩy giao lưu văn học, nghệ thuật Việt Nam và các nước trong bối cảnh Việt Nam đang cần có “sức mạnh mềm” để bước vào kỷ nguyên vươn mình.
Chú thích:
1 Phỏng vấn ông Lê Văn Ty (cháu ngoại ông Nguyễn Đình Chiêm - hậu duệ Nguyễn Đình Chiểu), tháng 3.2021.
2 Trao đổi với tác giả, đạo diễn và nhà sản xuất vở múa rối Lục Vân Tiên, đến từ thành phố Kyiv, Ukraina, ngày 27.2.2025.
3 Nguyễn Chí Bền (2018), Báo cáo Tư vấn chiến lược cho Thường vụ Tỉnh ủy Bến Tre về Xây dựng, phát triển văn hóa, con người đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Phụ lục, tr. 22.
4 Câu 8 và 9 “Lục ông chữ đặt, thuỷ tình yến anh/ Vợ chồng ăn ở hiền lành”, theo Phạm Văn Luân (Chủ biên, 2022), Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu song ngữ Việt - Hàn, NXB. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, tr. 63.
5 Uỷ ban nhân dân tỉnh Bến Tre (2022), “Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế, NXB. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 433-434.
6 Phạm Văn Luân (Chủ biên, 2022), Truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên, tác giả Nguyễn Đình Chiểu song ngữ Việt - Hàn, NXB. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.
7 Phạm Luân (2024): “Ngày Quốc tế Bảo tàng và câu chuyện truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu ở Bảo tàng Quốc gia hệ thống chữ viết thế giới”, Tạp chí Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật”, https://lyluanphebinh.vn/tin-tuc/cacsu-kien-noi-bat-lien-quan/2815/ngay-quoc-te-baotang-va-cau-chuyen-truyen-tho-nom-luc-van-tiencua-nguyen-dinh-chieu-o-bao-tang-quoc-gia-hethong-chu-viet-the-gioi, truy cập 15.3.2025.
8 Ái An (2025): “Sách Lục Vân Tiên mở đầu câu chuyện hợp tác giáo dục nghệ thuật & sân khấu với Hiệp hội Sân khấu tỉnh ChungCheong Nam, Đại học DongShin (Hàn Quốc)”, https://xudua.com/ sach-luc-van-tien-mo-dau-cau-chuyen-hop-tacgiao-duc-nghe-thuat-san-khau-voi-hiep-hoi-sankhau-tinh-chungcheong-nam-dai-hoc-dongshinhan-quoc/, truy cập 15.3.2025.
9 Hồng Liên (2024): “Tọa đàm quốc tế Di sản Việt: bảo tồn, kết nối và phát huy hướng đến ngày Di sản văn hóa Việt Nam”, https://xudua.com/toadam-quoc-te-di-san-viet-bao-ton-ket-noi-va-phathuy-huong-den-ngay-di-san-van-hoa-viet-nam/, truy cập 15.3.2025.