Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình tồn tại và phát triển, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội khi vừa thể hiện bản sắc của mỗi cộng đồng, mỗi dân tộc, vừa ảnh hưởng sâu sắc đến mọi phương diện của cuộc sống. Thông qua các yếu tố như ngôn ngữ, phong tục tập quán, tín ngưỡng, nghệ thuật và nếp sống hằng ngày (ăn, mặc, ở…), văn hóa góp phần hình thành và khẳng định bản sắc riêng biệt của các tộc người, đồng thời tạo nên sự gắn kết giữa các cá nhân trong cộng đồng xã hội.
Các sự kiện văn hóa như lễ hội, âm nhạc, biểu diễn nghệ thuật, trình diễn trang phục… nhằm tăng cường sự đoàn kết và gắn bó, trong đó trang phục là một phần không thể thiếu của văn hóa, phản ánh những giá trị thẩm mĩ và lối sống của một xã hội. Trong bối cảnh ngày nay, khi xu hướng thời trang hiện đại lên ngôi, việc kết hợp các yêu tố văn hoá truyền thống vào thiết kế thời trang đương đại đang ngày càng trở thành một trào lưu thu hút các nhà thiết kế (NTK) trong nước và quốc tế, những hoạt động này mang lại nhiều ý nghĩa nhằm bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống, giá trị văn hóa của dân tộc. Bởi lẽ thời trang cũng là một cách để thể hiện bản sắc văn hóa, giúp quảng bá những giá trị văn hóa của dân tộc đến với thế giới.
1. Ứng dụng yếu tố văn hóa trong các thiết kế thời trang hiện nay
Nhận định của TS. Nguyễn Thanh Hải trong bài viết Xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng như sau: “Đại hội XIII của Đảng được xác định là dấu mốc tạo bước chuyển rất quan trọng, làm tiền đề cho các nhiệm kỳ tiếp theo để thực hiện thắng lợi mục tiêu chiến lược phát triển đất nước đến năm 2030 là nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Để thực hiện thắng lợi mục tiêu trên, cùng với việc đẩy mạnh toàn diện, đồng bộ công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế tri thức, cần thực hiện đồng bộ nhiều nội dung, giải pháp lớn; trong đó, vấn đề xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam thời kỳ mới được Đại hội XIII của Đảng xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm”1.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII cũng đặt ra: “Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hội nhập quốc tế”2.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế cùng với sự phát triển liên tục của ngành thời trang, việc kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại đang trở thành một xu hướng nổi bật. Các NTK thời trang trong nước, đặc biệt là các NTK đã và đang sinh sống, làm việc tại nước ngoài, việc ứng dụng những đặc trưng, bản sắc văn hóa vào các thiết kế mang hơi thở thời đại góp phần khẳng định vẻ đẹp, sự đa dạng của văn hóa, bản sắc Việt Nam. Trên cơ sở gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống, thời trang còn là sự chủ động tiếp thu và sáng tạo; chính sự sáng tạo ấy đã mang đến những làn gió mới cho thời trang Việt Nam trên thị trường trong nước và các sàn diễn quốc tế.
Nhiều NTK thời trang gốc Việt sinh sống, làm việc tại nước ngoài hay các NTK trong nước đã tham gia và khẳng định vị thế tại các tuần lễ thời trang quốc tế như Paris Fashion Week, New York Fashion Week... Họ không chỉ gặt hái được thành công trên trường quốc tế mà còn góp phần quảng bá hình ảnh và văn hóa Việt Nam đến với bạn bè thế giới. Họ là những đại sứ văn hóa, mang trong mình niềm tự hào dân tộc. Bên cạnh đó, các tuần lễ thời trang tại Việt Nam như Vietnam International Fashion Week, Vietnam Fashion Week... đã trở thành sân chơi quan trọng để các NTK trong nước và quốc tế giao lưu văn hóa, học hỏi lẫn nhau.
Một trong những yếu tố khiến thời trang Việt Nam có thể cất cánh và khẳng định được vị thế, giá trị thương hiệu trong làng thời trang quốc tế chính là bản sắc. Đối với thời trang, mặc dù xu hướng và thời đại luôn được quan tâm hàng đầu là điều không thể chối bỏ nhưng nghệ thuật là sự sáng tạo mang dấu ấn cá nhân, sự kết hợp truyền thống và hiện đại là một hướng đi đầy tiềm năng, góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc, đồng thời nâng tầm thời trang Việt Nam trên trường quốc tế.
2. Bản sắc văn hóa Việt Nam trên các sàn diễn thời trang quốc tế
Hiện nay, người tiêu dùng ngày càng quan tâm và đón nhận các sản phẩm thời trang mang giá trị văn hóa truyền thống. Điều này tạo ra một thị trường tiềm năng cho các NTK và thương hiệu khi khai thác bản sắc văn hóa. Trước bối cảnh đó, nhiều NTK trong nước cũng như NTK sinh sống và làm việc tại nước ngoài rất chú trọng đưa các giá trị văn hóa truyền thống vào trong các bộ sưu tập của mình. Các yếu tố văn hóa như các biểu tượng, hoa văn - họa tiết, chất liệu truyền thống, hình ảnh đất nước và con người được sử dụng một cách sáng tạo, hiện đại. Sự kết hợp này không chỉ tạo ra những sản phẩm thời trang mới lạ, mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Trên các sàn diễn thời trang quốc tế, bản sắc văn hóa truyền thống là một chủ đề đa dạng và phong phú, phản ánh sự giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Nhiều NTK gốc Việt đã và đang kết hợp truyền thống và hiện đại trong các thiết kế của mình, qua đó tôn vinh những giá trị truyền thống dân tộc ở cả thị trường trong nước lẫn trên thị trường thời trang quốc tế.
NTK La Phạm, với hơn 20 năm sinh sống và làm việc ở Thụy Sĩ, đã xây dựng và phát triển thương hiệu thời trang La Phạm với định hướng tập trung vào thời trang bền vững, sử dụng các chất liệu tự nhiên, thân thiện với môi trường, đậm bản sắc Việt Nam như thổ cẩm, gai, lụa tơ tằm... NTK La Phạm đam mê kết hợp các họa tiết thổ cẩm truyền thống của các dân tộc thiểu số Việt Nam, đặc biệt là kỹ thuật vẽ sáp ong đặc trưng bản sắc văn hóa người H’Mông, với mong muốn bảo tồn và phát triển các làng nghề truyền thống trong các thiết kế của mình. Tại House of iKons London 2024, La Phạm tham dự với tư cách là đại sứ của Quỹ Empower Women Asia – hỗ trợ phụ nữ dân tộc thiểu số ở vùng cao Việt Nam. Tại đây, NTK La Phạm trình diễn bộ sưu tập (BST) Moutain Dreams với niềm đam mê từ bản sắc văn hóa dân tộc H’Mong, NTK đã cùng người dân ở Hang Kia - Pà Cò ở Hòa Bình (cũ) thiết kế các motif hoa văn mới kết hợp kỹ thuật vẽ sáp ong nhằm tạo ra hoa văn ứng dụng cho bộ sưu tập. Công đoạn thiết kế và vẽ sáp ong đòi hỏi rất nhiều thời gian, với sự tỉ mỉ và tâm huyết, NTK đã làm ra 200m vải thổ cẩm được hoàn thiện bằng kỹ thuật này. Bộ sưu tập mang lại rất nhiều tính mới: kết hợp chất liệu bền vững sợi gai dầu, sợi dứa, tất cả đều là chất liệu từ các vùng núi Việt Nam; kết hợp các họa tiết vẽ sáp ong. Đây là BST mang nhiều tính sáng tạo nhưng vẫn giữ được các giá trị văn hóa đặc trưng của một trong các dân tộc Việt Nam, sự bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống theo tinh thần giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt trong môi trường hội nhập quốc tế. Đó là cách quảng bá văn hóa Việt Nam đến với thế giới thông qua ngôn ngữ thời trang trên các sàn diễn kinh đô thời trang như London, Paris.
Betty Trần là NTK gốc Việt thành công trên các tuần lễ thời trang hàng đầu thế giới, được đánh giá cao với tài năng khi biết gìn giữ và lồng ghép các di sản văn hóa Việt Nam vào các thiết kế thời trang hiện đại của mình. Betty Trần đã xây dựng và phát triển thương hiệu thời trang House of Betty Tran, đây là một thương hiệu thời trang cao cấp và nổi tiếng ở Úc, đã từng được giới thiệu tại tuần lễ thời trang ở New York. Betty Trần đã từng cộng tác với những siêu sao hàng đầu thế giới như giám khảo chương trình X-Factor – cựu thành viên nhóm nhạc Spice Girl là ca sĩ Mel B, siêu mẫu Jessica Hart của Victoria’s Secret, người mẫu quốc tế Nicole Trunfio, hoa hậu hoàn vũ Úc Jasinta Campbell, nhà vô địch quần vợt Serena và Venus Williams…
Sau thời gian phát triển thành công sự nghiệp thiết kế ở nước ngoài, năm 2017 cô đã trở về Việt Nam để trình diễn trong Tuần lễ thời trang quốc tế Việt Nam Xuân Hè 2017 - Vietnam International Fashion Week (VIFW, diễn ra từ ngày 25 đến 28 tháng 4 năm 2017 tại Trung tâm hội nghị Gem Center, Thành phố Hồ Chí Minh) với BTS mang tên La belle vie. Cô tham gia VIFW với tư cách là một NTK gốc Việt mang trong mình trọng trách của một đại sứ thời trang cho chương trình Taste of Australia. Trao đổi với Báo Tuổi trẻ năm 2017, cô cho rằng: “Tôi luôn cảm thấy mình là người Việt Nam mặc dù tôi sống ở Úc. Là một người Úc gốc Việt, tôi có nghĩa vụ báo đáp, tìm những dự án có ý nghĩa như dự án này. Cảm giác rất đặc biệt khi trở lại Việt Nam trong Tuần lễ thời trang quốc tế Việt Nam, bởi vì không giống như bất kỳ tuần lễ thời trang nào khác, nơi bạn mang bộ sưu tập của mình đến khắp thế giới như New York, Paris”3.
NTK Nguyễn Công Trí hiện là tên tuổi hàng đầu của ngành thiết kế thời trang tại Việt Nam, được gọi là “anh cả” của làng thời trang. Anh xác định được con đường mình đi từ khá sớm. Anh dấn thân vào thời trang sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 2019, sau 20 năm, NTK Nguyễn Công Trí đã ghi tên mình trên bản đồ thời trang quốc tế. Anh có show diễn tại Tuần lễ thời trang New York, Tokyo. Anh gia nhập Hiệp hội thời trang cao cấp châu Á. Các ngôi sao giải trí tên tuổi của thế giới như Beyoncé, Katy Perry, Rihanna, Kate Bosworth… đã lựa chọn trang phục của Nguyễn Công Trí lên thảm đỏ hay biểu diễn trên sân khấu. Năm 2024, NTK Nguyễn Công Trí đã đứng trong top 100 NTK về thời trang may mặc cao cấp đương đại được tuyển chọn trong tổng số hơn 14.000 NTK quốc tế.
Trong quá trình sáng tác của mình, NTK Nguyễn Công Trí đã ứng dụng và bảo tồn bản sắc văn hóa Việt Nam bằng các chất liệu truyền thống như lãnh Mỹ A, tơ tằm kết hợp với nguồn cảm hứng từ hình tượng trong đời sống, văn hóa địa phương. Vải lãnh Mỹ A là sản phẩm lụa của người Tân Châu (An Giang) có từ những năm đầu thế kỷ XX, tính đến nay đã có tuổi đời hơn 100 năm. Vải lãnh Mỹ A phải là tơ tằm 100%, sau khi được xử lý, dệt theo phương pháp thủ công sẽ cho ra những tấm lụa láng mịn, mềm mượt, sau đó được nhuộm trong dung dịch từ trái mặc nưa. Lãnh Mỹ A được coi là nữ hoàng của các loại tơ tằm, từng chỉ được sử dụng để may trang phục cho những gia đình thượng lưu, với tính chất mặc mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông.
Năm 2016, Bộ sưu tập No.9 chủ đề Lúa của NTK Nguyễn Công Trí được vinh hạnh chọn là đại diện Việt Nam tham dự Tuần lễ thời trang Tokyo – Tokyo Fashion Week nằm trong khuôn khổ của Mercedes Benz Fashion Week Thu Đông 2016. Đây được coi là 1 trong 4 tuần lễ thời trang danh giá nhất thế giới, NTK Nguyễn Công Trí đã tôn vinh văn hóa Việt Nam bằng việc sử dụng chất liệu truyền thống lãnh Mỹ A kết hợp với hình tượng cây lúa và áo bà ba, với ý nghĩa cây lúa đã đồng hành với lịch sử của đất nước từ hàng ngàn năm trước. Cây lúa đã đi vào sự tích bánh dày, bánh chưng từ thời Hùng Vương; cây lúa đã nuôi sống dân tộc, là cái hồn của dân tộc. Đây là bộ sưu tập truyền cảm hứng nhằm giới thiệu với khán giả xứ sở Phù Tang những thiết kế Haute Couture với sự giản dị - “lúa”. Truyền tải thông điệp: hình ảnh người phụ nữ nông dân Việt Nam trong chiếc áo bà ba trên cánh đồng lúa, luôn tần tảo và mạnh mẽ qua các thời kỳ.
Sau nhiều năm xây dựng thương hiệu của riêng mình và đưa thời trang Việt Nam ra thế giới, năm 2019, NTK Nguyễn Công Trí đã kết hợp cùng 10 nghệ sĩ trẻ tài năng từ nhiều ngành nghệ thuật khác nhau trong Triển lãm thời trang - nghệ thuật đương đại mang tên Cục Im Lặng. Đây là triển lãm thời trang đầu tiên tại Việt Nam mang đến không gian thưởng lãm mới lạ với sự nhất quán trong cảm hứng và đa dạng trong phong cách thể hiện.
Sau sự thành công của Lúa No.9 thì Em Hoa No.10 là bộ sưu tập được NTK Nguyễn Công Trí lấy cảm hứng từ những gánh hàng hoa dạo ở Hà Nội và Sài Gòn. Trong âm nhạc và thơ ca thì gánh hàng hoa là hình tượng rất quen thuộc, sự thân quen đó được NTK chuyển tải bằng ngôn ngữ thời trang. Những người phụ nữ bán hoa dạo khắp phố thị chọn vòng quay chở đầy sắc hương làm cách mưu sinh. Một hình ảnh rất đời thường nhưng trở thành yếu tố văn hóa rất Việt Nam, sự thân thương quen thuộc khiến nhiều người không muốn rời xa Hà Nội hay cô gánh hoa lội bộ giữa Sài Gòn như kéo người ta muốn trở lại nơi này.
Bộ sưu tập Em Hoa mang đến góc nhìn thời trang vô cùng mới mẻ và thú vị từ thế giới sáng tạo bất tận của NTK. Bộ sưu tập mang đầy tính mới lạ nhưng đậm bản sắc văn hóa Việt Nam với nét đẹp trong lao động, trong cuộc sống hằng ngày được ra mắt tại Tokyo Fashion Week – Tuần lễ thời trang hàng đầu châu Á. Sử dụng ngôn ngữ thời trang cao cấp để khởi tạo ý tưởng từ chiếc áo lao động hằng ngày, NTK Nguyễn Công Trí không chỉ bày tỏ sự trân trọng với những con người mưu sinh chân chính mà còn đưa nét đẹp bình dị của Việt Nam lên tầm cao, khẳng định vị thế của thời trang Việt Nam trên bản đồ thời trang thế giới.
NTK Thủy Nguyễn sáng lập thương hiệu Thuy Design House, đây là một trong những thương hiệu thời trang tiên phong đưa bản sắc văn hóa Việt vào thời trang may mặc. Tháng 9.2019, chị đã đánh dấu bước phát triển mới của thương hiệu với buổi diễn thời trang tại các sàn diễn quốc tế như New York và Paris, với tinh thần tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc. Việc đưa thời trang mang bản sắc Việt Nam ra đấu trường quốc tế vừa là nỗ lực quảng bá văn hóa vừa như một phép thử cho NTK Thủy Nguyễn nói riêng và cho làng thời trang Việt Nam nói chung. Thời trang và văn hóa truyền thống liệu có phù hợp với thị hiếu thời trang quốc tế? Chính những đánh giá và góp ý khách quan từ giới chuyên gia thời trang quốc tế sẽ là câu trả lời, đồng thời giúp NTK Thủy Nguyễn sáng tạo và phát triển nhiều hơn những sản phẩm kết nối văn hóa Việt Nam với văn hóa và thời trang quốc tế.
Với mong muốn kết nối và phát huy văn hóa trong những thiết kế của mình, năm 2024, tại Tuần lễ thời trang Harbin (Harbin Fashion Week), trong thời tiết lạnh giá, phủ tuyết trắng xóa của thành phố Cáp Nhĩ Tân (Trung Quốc), NTK Thủy Nguyễn giới thiệu những thiết kế áo dài, áo yếm nằm trong Bộ sưu tập Yếm Đông là cách kể câu chuyện văn hoá Việt Nam qua cách tái định nghĩa những chất liệu, kiểu dáng, màu sắc truyền thống. NTK đã sử dụng và làm mới hình tượng áo yếm và áo dài tạo nên một diện mạo quen thuộc nhưng mới lạ. Các thiết kế này đem đến cho khán giả quốc tế chiêm nghiệm một vẻ đẹp Việt Nam tự nhiên nhưng sắc nét, tối giản mà cũng đầy cầu kỳ, đồng thời cũng thấy được sự tự do và đề cao những giá trị văn hoá trong từng thiết kế của Thuỷ Nguyễn. Trước đó, chị cũng đã mang đến nhiều tiếng vang trên sàn diễn quốc tế với nhiều bộ sưu tập như Lúng Liếng, Viên Mãn, Cọc Cạch, Cô Ba Sài Gòn, Tình Tang, Mị Châu, Mộng Mị…
Tiếp nối thành công của Yếm Đông, NTK Thủy Nguyễn thăng hoa qua Bộ sưu tập Mộng Mị đậm sắc màu dân gian. Cảm hứng chính cho Mộng Mị đến từ văn hoá dân tộc là đạo Mẫu, đặc biệt là Tam - Tứ Phủ. Các thiết kế in đậm nét văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu kết hợp giai điệu chầu văn. BST sử dụng chất liệu phong phú như lụa tơ tằm, đũi, gấm với sự sáng tạo trên cái nền văn hóa truyền thống nhưng vẫn mang được hơi thở đương đại bằng việc phối phụ kiện nổi bật như bông tai được chế tác tinh xảo, kiềng bạc, khăn và quạt giúp trang phục không bị nặng nề về mặt tín ngưỡng. Có thể xem đây là một nét chạm khẽ của thời trang vào một trong những giá trị văn hoá quan trọng và lâu đời nhất nước ta.
Bản sắc văn hóa Việt Nam được các NTK thời trang cảm thụ và truyền tải thông qua họa tiết, hoa văn và sắc màu truyền thống của văn hóa dân tộc nước ta như họa tiết thổ cẩm của người dân tộc thiểu số, kỹ thuật nhuộm chàm, chất liệu truyền thống… Bằng ngôn ngữ thời trang, họ đã góp phần quan trọng trong việc quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, đồng thời tạo ra những xu hướng thời trang mới lạ. Tính văn hóa truyền thống trong thời trang không chỉ là việc tái hiện lại những trang phục gốc, nguyên bản mà còn là sự kết hợp sáng tạo giữa quá khứ và hiện tại, tạo ra những tác phẩm thời trang độc đáo và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
3. Kết luận
Văn hóa truyền thống trong thời trang là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, thời trang truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc. Thời trang là một kênh quảng bá văn hóa mang tính nhanh chóng và hiệu quả, truyền tải những giá trị văn hóa độc đáo của Việt Nam ra thế giới. Việc đưa bản sắc văn hoá truyền thống vào thời trang là một hướng đi đúng đắn và đầy tiềm năng, góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc, đồng thời nâng tầm thời trang Việt Nam trên trường quốc tế. Hiện nay có rất nhiều NTK thời trang gốc Việt cũng như NTK thời trang trong nước đã và đang nỗ lực tôn vinh những giá trị truyền thống của dân tộc thông qua các sản phẩm của mình trên các sàn diễn quốc tế cũng như trong nước và cả các trang phục biểu diễn hay ứng dụng hằng ngày.
Các NTK trong và ngoài nước đã tìm nhiều phương thức sáng tạo phù hợp nhằm đưa văn hóa truyền thống vào đời sống hiện đại để yếu tố văn hóa đó tiếp tục duy trì thông qua ngôn ngữ thời trang, giúp văn hóa ngày càng phát triển gần với công chúng. Bằng nhiều cách khai thác khác nhau, họ đã ứng dụng những họa tiết, màu sắc của tranh dân gian, hình ảnh đất nước và con người Việt Nam, các chất liệu truyền thống đặc trưng của vùng văn hóa lên các sản phẩm thời trang chính là một dạng tôn vinh văn hóa truyền thống. Việc khai thác bản sắc văn hóa trong thời trang là khẳng định vai trò quan trọng của tính văn hóa trong việc tạo nên sự phát triển bền vững cho ngành thời trang; mang lại nhiều giá trị, nhiều tiềm năng, triển vọng và hướng phát triển mới của xu hướng thiết kế thời trang mang đậm bản sắc văn hóa của ngành công nghiệp thời trang trong tương lai.
Tuy nhiên, hiện nay, trong lĩnh vực sáng tạo, đặc biệt là ngành thời trang, ranh giới giữa tôn vinh bản sắc dân tộc và chiếm dụng văn hóa rất mong manh. Sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại tạo ra những bộ trang phục mang đậm bản sắc văn hóa nhưng làm sao vẫn phải đảm bảo tính thời trang và thẩm mĩ, vẫn bảo tồn được văn hóa gốc. Vì vậy, việc khai thác sử dụng các bản sắc văn hóa truyền thống là một việc làm cần phải nghiên cứu và chọn lọc một cách khéo léo và thận trọng. Để phát triển văn hóa và thời trang, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các NTK, nhà sản xuất và các cơ quan chức năng, nhằm tạo nên một nền thời trang truyền thống, mang đậm dấu ấn bản sắc Việt Nam. Việc quảng bá văn hóa Việt Nam bằng ngôn ngữ thời trang truyền thống góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ thời trang thế giới. Tính văn hóa truyền thống trong thời trang là một yếu tố quan trọng, góp phần tạo nên bản sắc và giá trị độc đáo cho thời trang Việt Nam vươn mình sánh vai và khẳng định vị thế với các nước.
Chú thích:
1https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/825014/xay-dung-va-phathuy-gia-tri-van-hoa%2C-suc-manh-con-nguoi-vietnam-theo-tinh-than-dai-hoi-xiii-cua-dang.aspx.
2 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, NXB. Chính trị quốc gia Sự thật, tập I, 2021, tr. 202.
3 https://tuoitre.vn/betty-tran-khong-dau-khientoi-hanh-phuc-bang-ve-viet-nam-1302624.htm.