1. Vai trò của trí tuệ nhân tạo trong thiết kế sản phẩm

   Trong lĩnh vực thiết kế không ngừng phát triển, vai trò của trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở nên quan trọng. AI đã bắt đầu cách mạng hóa lĩnh vực thiết kế và tầm ảnh hưởng của nó sẽ còn tăng lên trong những năm tới. Hiện tại AI đang được tích hợp vào các giai đoạn khác nhau của quá trình thiết kế, từ lên ý tưởng và khái niệm hóa đến sản xuất và đánh giá, điều này chủ yếu là do khả năng phân tích và giải thích dữ liệu, nhận dạng mẫu và tạo các thiết kế vừa mang tính thẩm mĩ vừa có tính ứng dụng cao.

    AI có một số vai trò trong thiết kế như:

   Các công cụ hỗ trợ AI có thể giúp các nhà thiết kế tạo ra ý tưởng mới và tìm cảm hứng bằng cách phân tích lượng dữ liệu khổng lổ, chẳng hạn như hình ảnh, văn bản và các tác phẩm sáng tạo khác. Những công cụ này có thể xác định xu hướng, khuôn mẫu và khái niệm độc đáo mà các nhà thiết kế có thể chưa từng nghĩ tới; AI có thể phân tích tập dữ liệu lớn để rút ra những hiểu biết sâu về sở thích của người dùng, xu hướng thị trường. Nhà thiết kế có thể sử dụng thông tin này để đưa ra quyết định sáng suốt về lựa chọn thiết kế của mình.

   AI có thể hỗ trợ tạo ra các biến thể lặp lại thiết kế một cách nhanh chóng, nhà thiết kế có thể nhập một số thông số nhất định và thuật toán AI có thể tự động tạo ra nhiều thiết kế tùy chọn. AI cho phép các nhà thiết kế tạo ra trải nghiệm cá nhân hóa bằng cách điều chỉnh thiết kế theo sở thích và hành vi của từng người dùng. Điều này thường thấy trong thiết kế web, quảng cáo và đề xuất sản phẩm. AI có thể xác định các mẫu và chi tiết phức tạp trong bộ dữ liệu lớn, hỗ trợ các nhà thiết kế tạo ra các thiết kế phức tạp, cho dù đó là thời trang, kiến trúc hay thiết kế đồ họa. Các công cụ hỗ trợ AI như phần mềm chỉnh sửa hình ảnh và video có thể tự động nâng cao, chỉnh sửa hoặc thao tác hình ảnh, giúp nhà thiết kế tiết kiệm thời gian và công sức. Những công cụ này cũng có thể đề xuất các cải tiến dựa trên các nguyên tắc thiết kế đã được thiết lập. AI có thể giúp các nhà thiết kế chọn kiểu chữ phù hợp và tối ưu hóa bố cục để dễ đọc và có tính thẩm mĩ. Các thuật toán có thể phân tích văn bản và đề xuất ghép phông chữ, điều chỉnh khoảng cách... Hơn thế nữa, AI có thể mô phỏng tương tác của người dùng và dự đoán hành vi của người dùng, tạo ra các giao diện trực quan và thân thiện hơn với người dùng. Các công cụ hỗ trợ AI có thể tạo ra các nguyên mẫu thiết kế tương tác, cho phép các nhà thiết kế kiểm tra tương tác của người dùng và thu thập phản hồi trước khi hoàn thiện thiết kế. AI có thể đưa ra các phê bình và đề xuất thiết kế tự động dựa trên các nguyên tắc thiết kế đã được thiết lập và sở thích của người dùng. Điều này giúp các nhà thiết kế tinh chỉnh công việc của họ và tạo ra các thiết kế hiệu quả hơn. AI có thể được sử dụng để đánh giá tác động môi trường của các lựa chọn thiết kế, giúp các nhà thiết kế đưa ra quyết định bền vững hơn về vật liệu, quy trình sản xuất và mức tiêu thụ năng lượng.

   Việc AI có thể can thiệp sâu vào công việc của các nhà thiết kế đã dấy lên một mối lo ngại rằng liệu AI có thể làm thay công việc của một nhà thiết kế hay không? Câu trả lời chắc chắn là: không, bởi chúng ta vẫn biết rằng công nghệ đến rồi đi và sự sáng tạo chỉ có từ con người. AI có thể nâng cao các khía cạnh khác nhau của quá trình thiết kế nhưng trực giác và tư duy phản biện của con người luôn luôn là cần thiết. Bên cạnh đó, những thiết kế nhằm phục vụ nhu cầu hằng ngày của con người, bao gồm nhu cầu về văn hóa, phong tục tập quán… đòi hỏi tư duy của người thiết kế. Một ví dụ là chúng ta có thể dễ dàng sản xuất hàng loạt quần áo với sự trợ giúp của máy móc nhưng những sản phẩm may mặc có giá trị nhất là những sản phẩm được con người tạo ra theo yêu cầu cá nhân người mặc.

   Những lo ngại về tiềm năng của AI trong việc thay thế các nhà thiết kế con người lặp lại những lo ngại lịch sử về tình trạng mất việc làm do tự động hóa gây ra. Tuy nhiên, lịch sử đã chỉ ra rằng công nghệ không thay thế mà còn nâng cao tiềm năng của con người. Vai trò của AI trong thiết kế nằm ở việc tăng cường tính sáng tạo chứ không phải loại bỏ nó. Bằng cách tự động hóa các nhiệm vụ lặp đi lặp lại và tăng tốc độ lặp lại, AI cho phép các nhà thiết kế tập trung vào tư duy bậc cao hơn, cuối cùng thúc đẩy ngành này hướng tới những tầm cao hơn. Sử dụng AI với tư cách là người đồng sáng tạo đánh dấu một kỷ nguyên mới trong thiết kế. Giống như máy tính cách mạng hóa khả năng trí tuệ, AI tăng cường tiềm năng sáng tạo. Mặc dù AI thiếu tính độc đáo nhưng nó đóng vai trò như một bộ khuếch đại đầu vào, làm phong phú thêm hiểu biết của các nhà thiết kế và khơi dậy những ý tưởng mới lạ. Không có nhà thiết kế làm người hướng dẫn, AI sẽ hoạt động không định hướng, do đó cần có nhà thiết kế với óc sáng tạo để hướng dẫn và tinh chỉnh hình ảnh đáp ứng các tiêu chuẩn và nhu cầu phức tạp của con người. Trên nền tảng của sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, thiết kế của Việt Nam không nên hạn chế do bỏ qua văn hóa truyền thống của đất nước sẽ khiến thiết kế công nghiệp bị động và bị mất vị trí dưới làn sóng công nghệ và toàn cầu hóa. Hiểu văn hóa truyền thống, phân tích, thiết kế và tái tạo văn hóa không thể chỉ đi kèm với vẻ bề ngoài ngoại hình mà còn thể hiện thẩm mĩ bên trong của nó giá trị và các giá trị tinh thần. Không chỉ kế thừa và học hỏi từ văn hóa truyền thống mà cần thiết đổi mới và phát triển từ văn hóa truyền thống. Chỉ có bằng cách nắm bắt nhịp đập của thời đại và nắm bắt giá trị cốt lõi của văn hóa truyền thống mới có thể đạt được khi thiết kế công nghiệp với đặc điểm của Việt Nam và mang lại cho nó một sức sống mới.

   2. Những yếu tố cơ bản của mĩ thuật truyền thống

   Mĩ thuật truyền thống Việt Nam là di sản văn hóa vật thể được dân tộc Việt Nam tích lũy trong quá trình lâu dài là kết tinh của trí tuệ và sự khéo léo được giữ lại bởi tổ tiên từ thế hệ này sang thế hệ khác, tập hợp của các thiết kế mang tính ứng dụng cao, phù hợp với điều kiện địa phương và mang thẩm mĩ của dân tộc.

   Việt Nam trong quá khứ vốn là một nước thuần nông với nền văn minh lúa nước, sống chủ yếu nhờ vào nông nghiệp, gắn bó chặt chẽ với tự nhiên và phụ thuộc vào tự nhiên, từ trong ý thức nhiều thế hệ thể hiện sự tôn trọng, sùng bái tự nhiên, trong hành động thể hiện thành những hành động thích nghi với tự nhiên, tận dụng sức mạnh tự nhiên hơn là chinh phục và trong cuộc sống người Việt Nam xưa thường muốn hòa mình vào thiên nhiên hơn tạo sự uy nghi của người chiếm lĩnh. Các kiến trúc thường sử dụng chất liệu tự nhiên như bùn, đất, mái rơm rạ với bộ khung bằng tre nứa, mái dốc sà thấp gần mặt đất để mưa thì trôi nhanh và tránh ánh nắng chiếu rọi, gió mùa.

   Ở những công trình kiến trúc quan trọng, vật liệu chính là gỗ, toàn bộ phần tường vách là gỗ và bộ khung đỡ mái, các cột chống là những cây gỗ lớn, riêng mái lợp ngói chính là đất nung. Để trang trí những đồ vật quý, người Việt Nam có một hệ thống hoa văn cách điệu từ tự nhiên như mây, hoa, lá, sóng nước, chim, côn trùng, núi, sông, mây… Các vật dụng chủ yếu làm từ đất nung có men như bát, đĩa, bình, lọ hoặc không có men như chum, vại, nồi, niêu. Ngoài ra, một vật liệu quan trọng nữa là đồ từ tre, nứa như chõng để nằm, rổ rá, bàn ghế…; dụng cụ lao động chỉ một số ít rèn từ sắt như lưỡi cuốc, lưỡi cày, dao, liềm… còn thì đều được chế tạo kết hợp với tre hoặc gỗ.

   Những nguyên liệu cơ bản trong thiết kế, đặc biệt là lĩnh vực thiết kế nội thất, vật dụng trang trí như đất, nước, gỗ, rơm rạ... vốn rất gần gũi với con người nên dễ tạo cho các nhà thiết kế những cảm hứng. Đã có rất nhiều nhà thiết kế hay các thương hiệu nổi tiếng thế giới trong lĩnh vực thiết kế thành công với những triết lý riêng của họ với điểm nổi bật là thường sử dụng những chất liệu từ thiên nhiên hay những vật liệu có sẵn của địa phương để tạo nên những sản phẩm có thiết kế tối giản nhưng tinh tế, mang dấu ấn văn hóa truyền thống và thông điệp rõ ràng. Các nhà thiết kế của Việt Nam có thể tìm hiểu, vận dụng các kỹ thuật thủ công của các làng nghề truyền thống để tạo nên những sản phẩm riêng mang dấu ấn của mình. Tuy nhiên, quan trọng hơn cả vẫn là yếu tố con người, đòi hỏi nhà thiết kế phải có tư duy rộng mở với cách tiếp cận hiện đại để đánh thức và khai phóng những ý tưởng sáng tạo độc đáo.

   Có thể thấy bức tranh toàn cảnh của mĩ thuật Việt Nam tiếp biến theo thời gian vừa biến đổi để thích nghi, phát triển, vừa giữ lại những gì là hồn cốt dân tộc, vừa phù hợp với thời đại vừa phù hợp với thổ nhưỡng, khí hậu và nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương. Có thể nói đây là bài học quý báu của cha ông mà những nhà thiết kế trẻ nên học hỏi.

   Hơn nữa, việc đào sâu nghiên cứu về nguồn gốc các yếu tố ảnh hưởng đến sự ra đời những thiết kế đó giúp các nhà thiết kế hiểu ý nghĩa truyền thống và từ đó mạnh dạn biến đổi sáng tạo để đưa di sản vào đời sống hiện đại mà vẫn giữ được tính dân tộc.

   3. Kết hợp mĩ thuật truyền thống trong các thiết kế đương đại

   Thiết kế đương đại thể hiện sự tiến bộ của khoa học hiện đại, công nghệ và biểu hiện quan niệm nghệ thuật của nó là dựa trên nền tảng vật liệu hiện hữu kết hợp với văn hóa truyền thống và các khái niệm thiết kế hiện đại. Thiết kế hợp lý có thể làm cho các yếu tố công năng, các yếu tố kinh tế và giá trị văn hóa độc đáo, không chỉ nhấn mạnh chức năng của các đối tượng mà còn đáp ứng mối quan hệ giữa đồ vật và con người. Hoạt động thẩm mĩ bắt nguồn từ thực tiễn xã hội và liên tục thay đổi với sự phát triển của lịch sử. Văn hóa truyền thống có tính liên tục, ảnh hưởng sâu sắc đến quan niệm thẩm mĩ của mỗi con người và nó cũng cung cấp một cách suy nghĩ mới cho việc thiết kế. Các nhà thiết kế nên tiến hành từ thực tế với sự chắt lọc và tích hợp những tinh hoa trong thiết kế kết hợp với các đặc điểm văn hóa Việt Nam để tăng giá trị sản phẩm và giúp người sử dụng được hưởng thụ tinh thần cùng lúc với hưởng thụ vật chất.

   Ứng dụng các biểu tượng văn hóa truyền thống rõ ràng trong thiết kế hiện đại có thể được chia thành ba khía cạnh: hình ảnh truyền thống, màu truyền thống, vật liệu truyền thống. Xuyên qua chiết xuất và tái tạo ba biểu tượng, một thiết kế hiện đại gắn với di sản văn hóa vật thể và phi vật thể là một nguồn sáng tạo vô cùng quan trọng của các nhà thiết kế với nguồn cảm hứng và vật liệu sáng tạo, chẳng hạn như chạm khắc gỗ, đúc đồng, dệt và nhuộm lụa, gốm, sứ… phản ánh chung những nét đặc sắc của văn hóa Việt Nam. Bắt đầu từ văn hóa dân tộc truyền thống của Việt Nam, thiết kế đương đại cần thiết để chọn các hình thức bên ngoài đại diện xuất sắc và tinh thần bên trong, khéo léo sử dụng chúng trong quá trình sáng tạo thiết kế nghệ thuật để làm cho các tác phẩm riêng của các nhà thiết kế truyền tải một nét văn hóa độc đáo của Việt Nam.

   Vẻ ngoài là biểu hiện trực tiếp bằng hình ảnh của các đối tượng và việc áp dụng hợp lý các tính năng xuất hiện của đồ dùng có thể nâng cao hiệu quả khả năng cảm nhận thị giác, do đó tạo ra một tác phẩm thiết kế với khí chất văn hóa Việt Nam. Thẩm mĩ nghệ thuật biểu tượng, chẳng hạn như các mẫu, màu sắc truyền thống và các phương pháp xử lý bề mặt, các yếu tố này được sử dụng như phương tiện trang trí và điểm nhấn riêng của chúng là nhiều hơn vào biểu tượng của tinh thần thẩm mĩ. Vì vậy, tham chiếu thích hợp đến các phương pháp trang trí truyền thống cũng có thể làm nổi bật các đặc điểm của Việt Nam trong công trình thiết kế.

   Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, tích hợp các ý tưởng đa dạng và nhiều thông tin khác nhau, thiết kế và sử dụng truyền thống biểu tượng văn hóa có ý nghĩa mới. Ví dụ, trong quá khứ, mô hình rồng tượng trưng cho hoàng gia quyền lực và uy nghiêm, hoa văn phượng hoàng đại diện cho phẩm giá và sự thiêng liêng. Với sự phát triển của xã hội, các mô hình rồng và phượng đã được mở rộng để tượng trưng cho sự tốt lành, hạnh phúc, thịnh vượng và những ý nghĩa cao đẹp khác mà mọi người thích xem. Các nhà thiết kế cần nghiên cứu nguồn gốc của các ký hiệu, đồng thời kết hợp quá trình lịch sử để biến đổi các mô hình truyền thống một cách hợp lý và theo quy định để mang lại sức sống mới cho biểu tượng truyền thống.

   Mĩ thuật truyền thống luôn âm thầm ảnh hưởng và cũng là nguồn cảm hứng, tư liệu cho các nhà thiết kế, những thiết kế hôm nay có thể sẽ trở thành truyền thống của tương lai. Sau khi hiểu đầy đủ mĩ thuật truyền thống và làm theo các nguyên tắc thị trường, bằng cách tinh chỉnh các hình thức của các yếu tố truyền thống và các khái niệm tinh thần của văn hóa địa phương, các nhà thiết kế cần biến đổi chúng thành các biểu tượng trực quan, màu sắc, hình thức cấu trúc… và sử dụng chúng trong thiết kế.

   4. Kết luận

   Hiện nay, sự kết hợp giữa AI và các nhà thiết kế đánh dấu một giai đoạn biến đổi nơi sự sáng tạo và công nghệ đan xen, AI được thiết lập để nâng cao chứ không phải thay thế các nhà thiết kế, nó giúp đẩy nhanh quy trình làm việc, khơi dậy sự đổi mới và mở ra cánh cửa cho các vùng sáng tạo chưa được khám phá. Trí tuệ nhân tạo chắc chắn là tương lai của thiết kế, mang lại tiềm năng to lớn để hợp lý hóa các quy trình thúc đẩy khả năng sáng tạo và tạo ra các thiết kế mang tính cá nhân, dân tộc cao. Khi AI trở thành chủ thể đồng sáng tạo, các nhà thiết kết sẽ bước vào hành trình trong đó sự khéo léo và thông minh của máy móc phục vụ cho sức sáng tạo mạnh mẽ của con người. Sức sáng tạo này được nuôi dưỡng bởi chính mĩ thuật truyền thống mỗi dân tộc để tạo ra những sản phẩm thiết kế độc đáo, riêng biệt và trở thành một tác phẩm nghệ thuật. Chỉ có như vậy, nhà thiết kế mới khẳng định được vai trò của mình và tự tin trước AI.