Các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, trong đó có Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương1 đã được chuẩn bị rất công phu, có nhiều điểm mới, diễn đạt rõ ràng, dễ hiểu, dễ tiếp thu, được nhân dân đồng tình cao. Báo cáo chính trị lần này đã dành sự quan tâm đến lĩnh vực văn hóa, tiếp tục nhấn mạnh vai trò to lớn, tầm quan trọng của văn hóa trong phát triển bền vững đất nước, xác định “Bảo đảm phát triển văn hoá ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội, để văn hoá thực sự là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực to lớn, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Vấn đề xây dựng, phát triển văn hóa được thể hiện ở nhiều nội dung của Báo cáo chính trị như: Đánh giá việc thực hiện Nghị quyết Đại hội XIII; Quan điểm, mục tiêu xây dựng, phát triển đất nước trong giai đoạn mới; Tiếp tục xây dựng, hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển nhanh và bền vững đất nước. Đặc biệt, Báo cáo chính trị dành hẳn mục V cho văn hóa với tiêu đề Phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa và con người Việt Nam, thể hiện quan điểm “phát triển văn hóa, con người là nền tảng” trong mục tiêu xây dựng, phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Dự thảo Báo cáo chính trị cũng gắn kết giữa nội dung xây dựng, phát triển văn hóa với xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Trong mục III. Tiếp tục xây dựng, hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển nhanh và bền vững đất nước nêu rõ: “Xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc với các giá trị cơ bản: Dân tộc, dân chủ, nhân văn và khoa học; bảo đảm phát triển văn hoá ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội, để văn hoá thực sự là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực to lớn, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước; xây dựng và thực hiện đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới”. Trong mục V. Phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa và con người Việt Nam lại tiếp tục nhấn mạnh: “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”.
Thực ra, việc quan tâm xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn liền với việc xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam đã được đặt ra trong nhiều văn kiện của Đảng. Đại hội VIII của Đảng (1996) đã đặt ra vấn đề xây dựng hệ giá trị: “Hình thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội mới phù hợp với truyền thống, bản sắc dân tộc và yêu cầu của thời đại”. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc (1998) cũng yêu cầu: “Bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa tốt đẹp của dân tộc, sáng tạo nên những giá trị văn hóa mới, xã hội chủ nghĩa, làm cho những giá trị ấy thấm sâu vào cuộc sống toàn xã hội và mỗi con người”. Văn kiện Đại hội X của Đảng nhấn mạnh: “Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”. Đại hội XI của Đảng yêu cầu: “Đúc kết và xây dựng hệ giá trị chung của người Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”. Nghị quyết số 33 của Hội nghị Trung ương 9 khóa XI Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã xác định một trong những mục tiêu quan trọng đầu tiên phải thực hiện là: “Hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện để phát triển về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật; đề cao tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước”. Đại hội XII của Đảng yêu cầu: “Đúc kết và xây dựng hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng tiếp tục nhấn mạnh: “Tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới”. Như vậy, quá trình nhận thức về vai trò của văn hóa, vấn đề xây dựng, phát triển văn hóa trên nền tảng xây dựng các hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình đã được Đảng ta nêu ra từ Đại hội VIII và liên tục được khẳng định, tiếp nối, bổ sung và hoàn thiện từng bước. Đến Báo cáo chính trị lần này, những vấn đề này đã được Đảng ta đề cập ở tầm nhận thức mới, kế thừa và phát triển các quan điểm tư tưởng chỉ đạo của Đảng qua các kỳ Đại hội và các Hội nghị Trung ương về lĩnh vực văn hóa trước đây.
Vấn đề xác định vai trò, vị trí của văn hóa cũng như xác định đặc trưng, mục tiêu của nền văn hóa mới mà chúng ta xây dựng cũng đã được hình thành trong quá trình Đảng lãnh đạo cách mạng. Ngay từ khi mới ra đời, Đảng ta đã chú trọng đến vai trò “soi đường” của văn hóa. Từ khi Đảng ta phát động cao trào đổi mới đến nay, vai trò và sức mạnh của văn hóa luôn được khẳng định trong các văn kiện, với nhiều luận điểm bổ sung, phát triển sâu sắc. Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991), Đảng ta xác định nền văn hóa mà chúng ta xây dựng là “nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” và là một trong sáu đặc trưng cơ bản của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Nghị quyết Hội nghị trung ương 4 khóa VII nhấn mạnh: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”. Quan điểm này được làm sâu sắc thêm ở các văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IX, lần thứ X, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011). Nghị quyết số 33-NQ/TW Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước nhấn mạnh: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam”. Kết luận số 76-KL/TW, ngày 4/6/2020, của Bộ Chính trị khóa XII Về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XI về xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước nhấn mạnh: “Văn hóa là hồn cốt của dân tộc, là nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững”. Phát triển văn hoá, xây dựng con người cũng là một trong những vấn đề trọng tâm, nổi bật trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng, với quan điểm chỉ đạo cốt lõi và xuyên suốt là: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, của nền văn hoá và con người Việt Nam”; “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Báo cáo chính trị lần này nhấn mạnh vấn đề xây dựng, hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển nhanh và bền vững đất nước, trong đó có nội dung “Xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc với các giá trị cơ bản: Dân tộc, dân chủ, nhân văn và khoa học”, gắn kết với “xây dựng và thực hiện đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới”.
Quay lại với những hạn chế, yếu kém trong thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIII ở lĩnh vực văn hóa, Dự thảo Báo cáo chính trị xác định: “Văn hoá chưa thực sự trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh và động lực mạnh mẽ của sự phát triển. Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam chậm được làm rõ”. Như vậy, nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị trong giai đoạn tới vẫn phải tiếp tục quan tâm, chăm lo xây dựng, phát triển văn hóa để “văn hoá thực sự là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực to lớn, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Riêng đối với các ngành khoa học xã hội, trong đó có ngành văn hóa, phải tập trung nghiên cứu để “làm rõ” hơn hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam với các tiêu chí chính xác, rõ ràng, vừa kế thừa các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc vừa tiếp thu những giá trị của thời đại và tinh hoa văn hóa của nhân loại. Và điều quan trọng là làm sao để các giá trị ấy đi vào đời sống, trở thành hành động, lẽ ứng xử, thói quen hằng ngày của mỗi cơ quan, đoàn thể, doanh nghiệp, mỗi con người Việt Nam.
Theo chúng tôi, gắn với đặc trưng văn hóa truyền thống của người Việt Nam, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình luôn có sự gắn kết, bổ sung cho nhau, trong một mối liên hệ hữu cơ, giá trị này vừa là nguyên nhân vừa là kết quả tác động của giá trị kia, tạo ra mối quan hệ chặt chẽ, khăng khít và cùng hướng đến mục tiêu cao nhất là xây dựng con người Việt Nam thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế. Trong mối quan hệ đó, hệ giá trị quốc gia là hệ giá trị cốt lõi, bao trùm, có tính định hướng cho sự phát triển của đất nước. Hệ giá trị quốc gia là sự tích hợp các giá trị văn hóa, gia đình, con người tạo thành một hệ giá trị mang tính chất nền tảng. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, trong bài phát biểu tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021, đã gợi ý hệ giá trị này bao gồm: hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc2. Hệ giá trị văn hóa là tổng hòa các giá trị tinh hoa của truyền thống văn hóa dân tộc, là bộ phận nòng cốt trong hệ giá trị quốc gia, gắn bó chặt chẽ với hệ giá trị quốc gia và nó chính là nhân tố bồi đắp, bồi dưỡng để phát triển văn hóa gia đình và giá trị của con người Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên mà trong các nghiên cứu về hệ giá trị văn hóa truyền thống của người Việt Nam, nhiều đặc trưng trong đó như yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình… cũng chính là hệ giá trị quốc gia. Khi Giáo sư Trần Văn Giàu khái quát “giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” bao gồm: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa3 thì ở đó vừa chứa đựng hệ giá trị quốc gia vừa thể hiện hệ giá trị văn hóa của dân tộc. Còn hệ giá trị gia đình Việt Nam phải được xây dựng trên các tiêu chí của hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị văn hóa, là sự biểu hiện sinh động của các giá trị ấy trong môi trường gia đình. Gia đình là nơi nuôi dưỡng, bồi đắp những giá trị văn hóa, nuôi dưỡng những chuẩn mực giá trị của con người Việt Nam. Trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang chuyển đổi từ mô hình gia đình truyền thống sang mô hình gia đình hiện đại hiện nay, sự xung đột giá trị giữa cũ và mới, giữa già và trẻ, giữa cha mẹ và con cái là một quá trình tất yếu. Việc thiếu quan tâm giáo dục, định hướng các giá trị, các thành viên gia đình thiếu trách nhiệm với nhau sẽ dẫn đến sự tha hóa nhân cách, băng hoại đạo đức, khiến xã hội mất ổn định và làm suy yếu động lực phát triển của đất nước.
Cũng cần nhấn mạnh thêm vai trò của văn học, nghệ thuật – với tính chất là bộ phận quan trọng, tinh tế của văn hóa – có sức mạnh to lớn trong việc giữ gìn, bồi đắp, làm giàu thêm các giá trị quốc gia, giá trị văn hóa, giá trị gia đình Việt Nam. Vì vậy, trong khi đề cập đến vai trò của văn hóa, các văn kiện của Đảng ta luôn nhấn mạnh vai trò, tác động to lớn của văn học, nghệ thuật. Tư tưởng ấy đặc biệt thể hiện rõ trong Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị khóa X: “Văn học, nghệ thuật là lĩnh vực rất quan trọng, đặc biệt tinh tế của văn hoá; là nhu cầu thiết yếu, thể hiện khát vọng chân, thiện, mỹ của con người; là một trong những động lực to lớn trực tiếp góp phần xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội và sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam”. Trong Dự thảo Báo cáo chính trị lần này, Đảng ta một lần nữa khảng định vai trò, sứ mệnh của văn học, nghệ thuật trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế: “Xây dựng, phát triển văn học - nghệ thuật xứng tầm với lịch sử văn hoá dân tộc và tầm vóc của công cuộc đổi mới”.
Chú thích:
1https://nhandan.vn/du-thao-bao-cao-chinh-tricua-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xiiitai-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cuadang-post915432.html.
2 https://vietnamnet.vn/toan-van-bai-phat-bieucua-tong-bi-thu-tai-hoi-nghi-van-hoa-toanquoc-795986.html.
3 Trần Văn Giàu (2011, tái bản), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, NXB. Chính trị quốc gia Sự thật.