Văn học, nghệ thuật có quyền mở rộng trí tưởng tượng và đem đến những cách nhìn mới, nhưng lịch sử cần được tiếp cận bằng tư liệu, bối cảnh và chứng cứ. Đồ họa: AI
Làm mờ ranh giới giữa hư cấu và sự thật
Hư cấu là một thuộc tính của sáng tạo VHNT. Người sáng tác có quyền xây dựng nhân vật, tình huống, lời thoại và lựa chọn cách tiếp cận riêng. Tuy nhiên, khi tác phẩm sử dụng sự kiện, nhân vật lịch sử có thật, hư cấu không thể trở thành phương tiện làm sai lệch bản chất sự kiện hoặc khiến công chúng nhầm lẫn giữa sáng tạo nghệ thuật với tư liệu lịch sử. Đây cũng là khoảng trống đang bị một số đối tượng khai thác.
Thay vì đưa ra những luận điệu xuyên tạc một cách trực diện, thông tin sai lệch được “mềm hóa” bằng câu chuyện và hình tượng nghệ thuật. Một sự kiện có thật có thể được đặt bên cạnh những chi tiết suy diễn; một nhân vật lịch sử có thể được gán thêm lời nói, hành động, động cơ không có nguồn kiểm chứng; một đoạn tư liệu có thể được tách khỏi bối cảnh rồi lồng vào câu chuyện theo hướng phục vụ cho kết luận định sẵn.
Khi được thể hiện bằng tiểu thuyết, hồi ký, phim ảnh hay các sản phẩm truyền thông giàu cảm xúc, những nội dung như vậy khó nhận diện hơn một thông tin xuyên tạc thông thường. Công chúng có thể bị cuốn theo số phận nhân vật, diễn biến câu chuyện trước khi đặt câu hỏi về tính xác thực của dữ kiện. Từ đó, ranh giới giữa “đây là chi tiết do tác giả sáng tạo” và “đây là điều thực sự xảy ra trong lịch sử” dần bị xóa nhòa.
Một thủ pháp khác là gắn cho tác phẩm những thông điệp như “góc khuất lịch sử”, “sự thật chưa từng được kể”, “lịch sử dưới góc nhìn khác”, thậm chí “những điều sách sử không nói”. Những cụm từ này đánh trực tiếp vào tâm lý tò mò của công chúng và tạo cảm giác người đọc sắp tiếp cận một phát hiện mới. Tuy nhiên, “mới” không đồng nghĩa với “đúng”.
Đáng chú ý, môi trường số đang làm tăng đáng kể sức lan tỏa của phương thức này. Một chi tiết trong sách có thể nhanh chóng được tách thành ảnh trích dẫn; một đoạn phim được cắt thành video ngắn; một lời thoại của nhân vật được đưa lên mạng xã hội mà không còn phần chú thích về tính hư cấu. Qua nhiều lần chia sẻ, một tình tiết nghệ thuật có nguy cơ được tiếp nhận như một “dữ kiện lịch sử”. Trong khi đó, giá trị nghệ thuật và độ chính xác lịch sử là hai vấn đề khác nhau.
Bảo vệ sự thật lịch sử vì thế không đối lập với sáng tạo
Nhận diện việc lợi dụng VHNT để xuyên tạc lịch sử cũng cần tránh cách nhìn cực đoan. Không thể coi mọi tác phẩm khai thác những góc nhìn khác, phản ánh mất mát, sai lầm hay những vấn đề phức tạp của lịch sử đều là xuyên tạc. VHNT cần sáng tạo, tranh luận và những cách tiếp cận đa dạng. Điểm phân biệt nằm ở thái độ đối với sự thật và phương pháp sử dụng tư liệu.
Một tác phẩm có thể hư cấu nhưng cần giúp người đọc nhận biết đâu là sáng tạo của tác giả, đâu là sự kiện có thật. Một tác giả có thể đưa ra cách diễn giải riêng nhưng không thể giả mạo nguồn, bịa đặt dữ kiện rồi trình bày như một sự thật đã được chứng minh. Tự do sáng tạo vì thế luôn đi cùng trách nhiệm xã hội. Danh nghĩa “tác phẩm nghệ thuật” không thể trở thành tấm lá chắn cho việc cố tình phát tán thông tin sai lệch.
Ở chiều ngược lại, đấu tranh với nội dung xuyên tạc cũng không đồng nghĩa với hạn chế sáng tạo. Việc phân định rõ ràng hai vấn đề này chính là điều kiện để vừa bảo vệ không gian sáng tạo lành mạnh, vừa bảo vệ quyền của công chúng được tiếp cận thông tin chính xác. VHNT có quyền mở rộng trí tưởng tượng và đem đến những cách nhìn mới, nhưng lịch sử cần được tiếp cận bằng tư liệu, bối cảnh và chứng cứ.
Khi tiếp cận một tác phẩm khai thác lịch sử, người đọc cần biết đặt những câu hỏi cơ bản: Chi tiết này là sự kiện có thật hay hư cấu? Nguồn tư liệu ở đâu? Có nguồn độc lập nào xác nhận hay không? Tác giả đang thuật lại một dữ kiện hay thể hiện quan điểm của nhân vật?
Bảo vệ sự thật lịch sử vì thế không đối lập với sáng tạo. Ngược lại, tôn trọng sự thật chính là một trong những nền tảng để VHNT giữ được giá trị nhân văn, trách nhiệm xã hội và sức sống lâu dài trong công chúng.
(Theo laodong.vn)